پیام آذری - تبریز- افزایش احتمالی بارش‌ها تحت تأثیر ال‌نینو، ضرورت برنامه‌ریزی در کشاورزی و مدیریت منابع آب و آمادگی برای مقابله با سیلاب در آذربایجان‌شرقی را دوچندان کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها؛ اسد بابایی: تغییرات اقلیمی و نوسانات الگوهای جوی در سال‌های اخیر، پیش‌بینی وضعیت بارش‌ها و مدیریت منابع آب را به یکی از موضوعات مهم در برنامه‌ریزی بخش‌های کشاورزی، عمرانی و مدیریت بحران تبدیل کرده است. در این میان، پیش‌بینی احتمال افزایش بارندگی‌ها در پاییز و زمستان سال ۲۰۲۶ میلادی، ضرورت بررسی پیامدهای احتمالی پدیده ال‌نینو و میزان آمادگی مناطق مختلف کشور، به‌ویژه شمال‌غرب و آذربایجان‌شرقی را دوچندان کرده است.
افزایش بارش‌ها در نگاه نخست می‌تواند فرصتی برای جبران بخشی از کمبود منابع آبی، تقویت ذخایر سدها، تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و بهبود شرایط کشت محصولات پاییزه باشد؛ اما در صورت وقوع بارندگی‌های شدید و کوتاه‌مدت، احتمال جاری‌شدن سیلاب، طغیان رودخانه‌ها و وارد آمدن خسارت به اراضی کشاورزی و زیرساخت‌های شهری و روستایی نیز وجود دارد.
در چنین شرایطی، شناخت سازوکار پدیده‌های اقلیمی، استفاده از پیش‌بینی‌های هواشناسی، رعایت توصیه‌های علمی در بخش کشاورزی و آمادگی دستگاه‌های اجرایی برای مدیریت روان‌آب‌ها و سیلاب‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.
در همین راستا، در یک برنامه تخصصی با حضور دکتر رسولی، استاد دانشگاه و عضو هیئت علمی تحقیقات دانشگاه مک‌کواری، دکتر بایبوردی، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی و آخوندزاده، مدیر مهندسی رودخانه‌ها و سواحل شرکت آب منطقه‌ای، ابعاد مختلف تأثیر ال‌نینو بر وضعیت بارش‌های شمال‌غرب کشور، پیامدهای آن برای کشاورزی و اقدامات پیشگیرانه در برابر سیلاب بررسی شد.
ال‌نینو چگونه بر بارش‌های شمال‌غرب ایران تأثیر می‌گذارد؟
یکی از محورهای اصلی این بحث، بررسی ماهیت پدیده ال‌نینو و چگونگی انتقال اثرات آن از مناطق گرمسیری به سایر نقاط جهان بود؛ پدیده‌ای اقلیمی که تغییرات دمای سطح آب اقیانوس آرام در محدوده استوایی و پیامدهای آن بر الگوهای گردش عمومی جو، می‌تواند شرایط آب‌وهوایی مناطق دوردست را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اکبر رسولی، استاد دانشگاه و عضو هیئت علمی پژوهشی دانشگاه مک‌کواری در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح سازوکار شکل‌گیری ال‌نینو اظهار کرد: ال‌نینو پدیده‌ای اقلیمی است که با افزایش دمای سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی همراه است و آثار آن از طریق تغییر در الگوهای گردش جوی به مناطق مختلف جهان منتقل می‌شود.
وی با اشاره به وجود پدیده اقلیمی مقابل ال‌نینو با عنوان لانینا افزود: این دو پدیده شرایط متفاوتی در الگوهای دمایی اقیانوس و گردش جو ایجاد می‌کنند و همین تفاوت‌ها می‌تواند بر نحوه شکل‌گیری و جابه‌جایی سامانه‌های بارشی در مناطق مختلف تأثیر بگذارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به نحوه تأثیرگذاری ال‌نینو بر شرایط جوی ایران بیان کرد: تغییرات ایجادشده در اقیانوس آرام می‌تواند از طریق جریان‌های جوی و الگوهای بزرگ‌مقیاس گردش هوا بر مناطق دورتر، از جمله ایران، اثر بگذارد. در این میان، جریان جت‌استریم غربی از جمله عوامل مؤثر در انتقال و جابه‌جایی سامانه‌های جوی است.
رسولی سرعت این جریان جوی را حدود ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت عنوان کرد و گفت: این جریان‌ها در تعامل با سامانه‌های سینوپتیکی فعال در محدوده مدیترانه، دریای سیاه و دریای خزر می‌توانند زمینه انتقال رطوبت و شکل‌گیری بارش را در مناطق شمالی و غربی کشور فراهم کنند.
وی با تأکید بر اینکه بررسی این پدیده نیازمند رصد مستمر شرایط جوی است، ادامه داد: امروزه ابزارهای مختلفی برای پایش وضعیت آب‌وهوا در اختیار کارشناسان قرار دارد. سامانه‌هایی مانند Ventusky، تصاویر ماهواره‌ای از جمله داده‌های ماهواره‌های نوآ و همچنین رادارهای هواشناسی امکان بررسی تغییرات دما، رطوبت، حرکت ابرها و سامانه‌های بارشی را فراهم می‌کنند.
این کارشناس با اشاره به پیش‌بینی‌های بلندمدت بارش‌ها در پاییز و زمستان پیش‌رو خاطرنشان کرد: برخی مدل‌های پیش‌بینی، احتمال افزایش بارش نسبت به میانگین بلندمدت را نشان می‌دهند. میزان این افزایش در برخی برآوردها حدود ۳۰ درصد و در بعضی مناطق حتی بیش از ۶۰ درصد پیش‌بینی شده است.
رسولی با بیان اینکه پیش‌بینی‌های بلندمدت همواره با درجاتی از عدم قطعیت همراه هستند، تصریح کرد: نمی‌توان صرفاً بر اساس یک الگوی اقلیمی درباره میزان و زمان دقیق بارش‌ها اظهارنظر قطعی کرد؛ از این رو، باید داده‌های مختلف هواشناسی به‌صورت مستمر بررسی و نتایج مدل‌های پیش‌بینی با یکدیگر مقایسه شوند.
وی استفاده از فناوری‌های نوین را نیز در افزایش دقت پیش‌بینی‌ها مؤثر دانست و افزود: مدل‌های هوش مصنوعی و یادگیری عمیق می‌توانند با تحلیل حجم گسترده‌ای از داده‌های هواشناسی، در شناسایی الگوها و کاهش خطای پیش‌بینی مورد استفاده قرار گیرند.
۴۸۸ هزار هکتار اراضی دیم در انتظار بارش‌های پاییزی
افزایش احتمالی بارندگی‌ها برای آذربایجان‌شرقی، به دلیل سهم قابل توجه اراضی دیم در ساختار کشاورزی منطقه، اهمیت ویژه‌ای دارد. بخش مهمی از تولید محصولات زراعی استان به میزان و زمان‌بندی بارش‌ها وابسته است و تغییر در الگوی بارندگی می‌تواند بر زمان کاشت، استقرار بوته‌ها، رشد محصولات و میزان برداشت تأثیر مستقیم بگذارد.
از سوی دیگر، بارش بیش از حد نرمال در صورتی که با مدیریت صحیح عملیات کشاورزی همراه نباشد، ممکن است مشکلاتی از جمله تأخیر در کشت، فشردگی خاک، اختلال در فعالیت ماشین‌آلات و افزایش خسارات ناشی از روان‌آب‌ها را به دنبال داشته باشد.
احمد بایبوردی، رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به گستردگی اراضی دیم در منطقه اظهار کرد: در آذربایجان‌شرقی حدود ۴۸۸ هزار هکتار اراضی دیم وجود دارد که بخش مهمی از فعالیت‌های کشاورزی استان در این اراضی انجام می‌شود.
وی با تأکید بر اهمیت پیش‌بینی‌های اقلیمی در برنامه‌ریزی کشت پاییزه افزود: بر اساس برآوردهای مطرح‌شده، انتظار می‌رود میزان بارندگی‌ها از مهر تا آذرماه و در مجموع فصل پاییز بیشتر از میانگین نرمال باشد. افزایش بارش پاییزه در برخی پیش‌بینی‌ها حدود ۳۰ درصد برآورد شده، در حالی که انتظار می‌رود شرایط بارندگی در زمستان محدودتر باشد.
رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان با بیان اینکه افزایش بارندگی به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت تولید محصولات زراعی نیست، اظهار کرد: زمان وقوع بارش‌ها، میزان رطوبت خاک و شرایط بستر بذر از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت کشت دیم به شمار می‌روند و کشاورزان باید عملیات کاشت را متناسب با شرایط اقلیمی و توصیه‌های فنی انجام دهند.
بایبوردی رعایت تاریخ مناسب کاشت را از مهم‌ترین الزامات کشت پاییزه دانست و گفت: برای هر منطقه، پنجره زمانی مشخصی برای کشت محصولات تعریف شده است و کشاورزان باید با توجه به شرایط اقلیمی منطقه خود، این زمان‌بندی را رعایت کنند تا بذرها در شرایط مناسب رطوبتی قرار گرفته و بوته‌ها پیش از آغاز سرمای زمستان به استقرار مطلوب برسند.
وی با اشاره به ضرورت توجه به رطوبت بستر بذر بیان کرد: برخورداری خاک از رطوبت مناسب در زمان کاشت و فراهم‌بودن شرایط لازم برای سبزشدن و استقرار بوته‌ها، نقش مهمی در عملکرد نهایی محصول دارد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره زمان ورود به مزرعه و انجام عملیات کاشت باید بر اساس وضعیت واقعی رطوبت خاک صورت گیرد.
این پژوهشگر بخش کشاورزی همچنین درباره پیامدهای تردد ماشین‌آلات سنگین در زمین‌های اشباع از آب هشدار داد و افزود: در زمان‌هایی که خاک به دلیل بارندگی رطوبت زیادی دارد و به حالت اشباع رسیده است، باید از تردد تراکتورها و ادوات سنگین در مزارع خودداری شود؛ چراکه این اقدام موجب فشردگی و تخریب ساختار خاک شده و می‌تواند شرایط رشد محصولات را در ادامه فصل با مشکل مواجه کند.
بایبوردی با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های تخصصی خاطرنشان کرد: پیشنهاد می‌شود کارگروهی با مشارکت سازمان جهاد کشاورزی، مراکز تحقیقاتی، دانشگاه تبریز، شرکت آب منطقه‌ای و دستگاه‌های مرتبط با محیط‌زیست تشکیل شود تا اطلاعات و توصیه‌های کاربردی متناسب با تغییرات شرایط جوی در اختیار کشاورزان قرار گیرد.
وی تغییر رویکرد از توصیه‌های ماهانه به برنامه‌های هفتگی را ضروری دانست و گفت: با توجه به نوسانات شرایط جوی، ارائه توصیه‌های هفتگی می‌تواند به کشاورزان کمک کند تا تصمیم‌های دقیق‌تری درباره زمان کاشت، انجام عملیات زراعی، مدیریت رطوبت خاک و استفاده از نهاده‌ها اتخاذ کنند.
۱۵۰ کیلومتر از رودخانه‌ها و مسیل‌های استان لایروبی شد
در کنار آثار مثبت احتمالی افزایش بارندگی‌ها بر منابع آب و کشاورزی، احتمال وقوع بارش‌های شدید و رگباری، موضوع آمادگی برای مقابله با سیلاب را به یکی از ضرورت‌های مهم مدیریت شهری و روستایی تبدیل می‌کند.
تجربه حوادث گذشته نشان داده است که بی‌توجهی به وضعیت بستر رودخانه‌ها، مسدودشدن مسیر جریان آب، ساخت‌وساز در حریم و بستر رودخانه‌ها و نبود آمادگی کافی می‌تواند در زمان وقوع سیلاب خسارات جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشد.
در این میان، لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه‌ها، شناسایی نقاط حادثه‌خیز، رفع موانع جریان آب و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند میزان خسارات احتمالی را کاهش دهد.
علی آخوندزاده، مدیر دفتر مهندسی رودخانه‌ها و سواحل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای کاهش خطر سیلاب اظهار کرد: پایش رودخانه‌ها و مسیل‌ها در محدوده‌های شهری و روستایی به‌صورت مستمر در دستور کار شرکت آب منطقه‌ای قرار دارد و این اقدامات با همکاری دستگاه‌های مسئول دنبال می‌شود.
وی با اشاره به همکاری جهاد کشاورزی، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و فرمانداری‌ها افزود: شناسایی نقاط حادثه‌خیز، بررسی وضعیت بستر رودخانه‌ها، لایروبی و بازگشایی مسیر جریان آب و همچنین بررسی وضعیت پل‌ها از جمله اقداماتی است که برای کاهش خطرات ناشی از بارندگی‌های شدید انجام می‌شود.
مدیر مهندسی رودخانه‌ها و سواحل شرکت آب منطقه‌ای با اشاره به حجم عملیات اجرایی انجام‌شده در این زمینه بیان کرد: در محدوده‌های شهری و روستایی، با مشارکت دستگاه‌های مختلف، نزدیک به ۱۵۰ کیلومتر از رودخانه‌ها و مسیل‌ها لایروبی و عملیات رفع خطر در آن‌ها انجام شده است.
آخوندزاده هدف از این اقدامات را جلوگیری از ایجاد موانع در مسیر عبور روان‌آب‌ها و کاهش احتمال خسارات جانی و مالی عنوان کرد و گفت: بازگشایی مسیر رودخانه‌ها و رفع موانع موجود، به‌ویژه در نقاطی که در مجاورت سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های شهری و روستایی قرار دارند، اهمیت زیادی دارد.
وی با یادآوری سیل سال ۱۳۹۶ در شهرستان عجب‌شیر، این حادثه را نمونه‌ای از ضرورت آمادگی در برابر جریان‌های شدید سیلابی دانست و اظهار کرد: در جریان آن حادثه، دبی جریان آب رودخانه به حدود ۵۰۰ مترمکعب بر ثانیه رسید؛ در حالی که میزان جریان عادی آن حدود ۱۳ مترمکعب بر ثانیه بود.
این مسئول با اشاره به تفاوت قابل توجه میان جریان عادی رودخانه و شرایط سیلابی افزود: چنین حوادثی نشان می‌دهد که حتی رودخانه‌هایی که در شرایط معمول جریان محدودی دارند، در زمان بارش‌های شدید می‌توانند به مسیرهای پرخطر تبدیل شوند و از این رو، نباید آمادگی برای وقوع سیلاب را صرفاً به رودخانه‌های بزرگ و دائمی محدود کرد.
آخوندزاده با تأکید بر ضرورت هماهنگی دستگاه‌های مسئول در زمان فعالیت سامانه‌های بارشی خاطرنشان کرد: رصد سامانه‌های بارشی، بررسی ظرفیت رودخانه‌ها و مسیل‌ها، آمادگی نیروهای اجرایی و همکاری با ستادهای مدیریت بحران شهرداری‌ها و فرمانداری‌ها از جمله اقداماتی است که باید به‌صورت مستمر دنبال شود.
وی مدیریت صحیح مخازن سدها را نیز از موضوعات مهم در مواجهه با بارش‌های پیش‌رو دانست و گفت: برنامه‌ریزی برای ذخیره‌سازی مناسب آب در پشت سدها و مدیریت جریان‌های ورودی، در کنار اقدامات مربوط به کنترل سیلاب، می‌تواند به استفاده بهتر از منابع آبی ناشی از بارندگی‌ها کمک کند.
این مسئول همچنین تغذیه مصنوعی سفره‌های آب زیرزمینی را از ظرفیت‌های مهم مدیریت منابع آب برشمرد و افزود: بهره‌گیری اصولی از روان‌آب‌ها و هدایت بخشی از آب‌های حاصل از بارندگی به طرح‌های تغذیه مصنوعی، می‌تواند در تقویت منابع آب زیرزمینی و بهبود وضعیت ذخایر آبی منطقه مؤثر باشد.
مدیریت بارش‌ها؛ از فرصت تأمین آب تا ضرورت پیشگیری از بحران
برآیند دیدگاه‌های کارشناسان نشان می‌دهد که افزایش احتمالی بارندگی‌ها در پاییز و زمستان پیش‌رو، موضوعی دووجهی برای آذربایجان‌شرقی است؛ از یک سو، می‌تواند فرصتی برای بهبود شرایط کشت دیم، افزایش رطوبت خاک، تقویت ذخایر سدها و تغذیه منابع آب زیرزمینی باشد و از سوی دیگر، در صورت وقوع بارش‌های شدید و تمرکز زمانی آن‌ها، خطر سیلاب و خسارت به زیرساخت‌ها و اراضی کشاورزی را افزایش دهد.
در این میان، اتکا به پیش‌بینی‌های بلندمدت بدون توجه به تغییرات روزانه و هفتگی شرایط جوی نمی‌تواند مبنای کافی برای تصمیم‌گیری باشد. به همین دلیل، استمرار پایش‌های هواشناسی، تبادل اطلاعات میان مراکز علمی و دستگاه‌های اجرایی و اطلاع‌رسانی به‌موقع به کشاورزان و ساکنان مناطق در معرض خطر اهمیت دارد.
از منظر کشاورزی نیز رعایت زمان مناسب کاشت، توجه به رطوبت بستر بذر، جلوگیری از تردد ماشین‌آلات سنگین در خاک اشباع و دریافت توصیه‌های فنی متناسب با شرایط هر منطقه، می‌تواند از تبدیل بارندگی‌های مطلوب به عاملی برای کاهش تولید جلوگیری کند.
در حوزه مدیریت منابع آب و مقابله با سیلاب نیز تکمیل عملیات لایروبی، بازگشایی مسیر رودخانه‌ها، شناسایی نقاط پرخطر، بررسی وضعیت پل‌ها و مدیریت ظرفیت مخازن سدها باید با جدیت دنبال شود.
نکته اساسی آن است که ال‌نینو به‌تنهایی وقوع بارش‌های سنگین یا سیلاب در یک منطقه را تضمین نمی‌کند و پیش‌بینی‌های مطرح‌شده نیز ماهیتی احتمالی دارند؛ بنابراین، تصمیم‌گیری‌های اجرایی باید بر پایه داده‌های به‌روز هواشناسی و ارزیابی مستمر شرایط محلی انجام شود.
در نهایت، بهره‌برداری از فرصت بارندگی‌های احتمالی و کاهش خطرات ناشی از آن‌ها، نیازمند پیوند میان دانش هواشناسی، تحقیقات کشاورزی و مدیریت منابع آب است؛ رویکردی که با هماهنگی دستگاه‌های مسئول و اطلاع‌رسانی مستمر می‌تواند آذربایجان‌شرقی را برای مواجهه با شرایط جوی پیش‌رو آماده‌تر کند.