پیام آذری - خبرگزاری مهر، گروه استانها - سکینه اسمی: در حالی که کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی به عنوان یکی از مهمترین راهکارهای احیای دریاچه ارومیه شناخته میشود، دهها طرح آبیاری نوین در حوضه آبریز این دریاچه همچنان نیمهتمام، راکد یا در انتظار تامین اعتبار باقی ماندهاند؛ پروژههایی که بهرهبرداری از آنها میتوانست سالانه هزاران مترمکعب در مصرف آب صرفهجویی کرده و بخشی از نیاز آبی این زیست بوم بین المللی را تامین کند.
هر چند در ماه های اخیر در پی بارش های مناسب دریاچه ارومیه بهبود نسبی یافته و امیدها را برای نجات این تالاب بین المللی افزایش داده است اما تداوم این روند نیازمند مدیریت بهینه و استفاده از روش های مدرن در حوزه کشاورزی که بیشترین آب مصرفی را دارد است.
اگرچه در سالهای گذشته برنامههای مختلفی برای نجات این پهنه آبی اجرا شده، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند موفقیت هر برنامه احیایی بیش از هر چیز به مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی وابسته است؛ بخشی که سهم عمدهای از منابع آبی حوضه را به خود اختصاص داده است.
در همین راستا، توسعه سامانههای آبیاری نوین از سالها پیش به عنوان یکی از مهمترین راهبردهای کاهش مصرف آب و افزایش بهرهوری در اراضی کشاورزی حوضه دریاچه ارومیه از سال های ۹۲ در ۵ شهرستان حوضه دریاچه ارومیه در میاندوآب، مهاباد، تکاب، سلماس و ارومیه مطرح و وارد فاز اجرایی شد.
اجرای این طرحها قرار بود با جایگزینی روشهای سنتی آبیاری، میزان هدررفت آب را کاهش داده و شرایطی را فراهم کند که بخشی از آب صرفهجویی شده به تامین حقابه زیست محیطی دریاچه اختصاص یابد اما اکنون پس از گذشت ۱۳ سال بسیاری از این پروژهها به دلایل مختلف از جمله کمبود اعتبارات، مشکلات اجرایی، افزایش هزینهها و طولانی شدن روند تخصیص منابع مالی، همچنان بلاتکلیف ماندهاند.
هدررفت آب با استفاده از روش های سنتی آبیاری در بخش کشاورزی
بلاتکلیفی طرحهایی که هدف اصلی آنها افزایش بهرهوری مصرف آب بوده، در شرایطی ادامه دارد که کشاورزان منطقه همچنان ناگزیر از استفاده از روشهای سنتی آبیاری هستند و بخش قابل توجهی از منابع آبی حوضه در فرآیند تولید محصولات کشاورزی هدر میرود. این در حالی است که کارشناسان حوزه آب معتقدند تکمیل طرحهای نیمهتمام آبیاری نوین میتواند در کوتاهمدت آثار ملموسی بر کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و سطحی داشته باشد و بخشی از فشار وارد شده بر منابع آبی حوضه را کاهش دهد.
از سوی دیگر، تاخیر در بهرهبرداری از این پروژهها تنها به معنای توقف یک طرح عمرانی نیست، بلکه به معنای از دست رفتن فرصتی ارزشمند برای مدیریت بحران آب در یکی از حساسترین زیست بومهای کشور است.
موضوعی که امروز بیش از گذشته ضرورت بازنگری در روند اجرای پروژههای مرتبط با احیای دریاچه ارومیه و تعیین تکلیف طرحهای راکد آبیاری نوین را یادآوری میکند؛ طرحهایی که اگر به موقع به سرانجام میرسیدند نه تنها موجب صرفه جویی سالانه ۳۵ میلیون مترمکعب آب در این بخش می شد بلکه چالش های دیگری از جمله هزینه های نگهداری از این تاسیسات نیمه تمام را تحمیل نمی کرد.
این در حالی است وجود این شرایط حساس هنوزم که هنوز است استفاده از شیوه های آبیاری سنتی در بخش کشاورزی و بازدهی پایین آبیاری سنتی چالش اصلی کشاورزی استان محسوب می شود چالشی که با تزریق اندک اعتبار و اجرای کند طرح آبیاری مدرن نباید به این زودی ها امیدوار به حل این چالش شد.
هر چند با تبدیل آبیاری سنتی به تحت فشار می توان علاوه بر کاهش حجم آب مصرفی و بهبود چشمگیر کیفیت و کمیت محصولات، هزینه های تولید را بین ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش داد و راندمان آبیاری از ۳۵ درصد تا ۷۰ درصد بالا برد اما خیلی از کشاورزان استان به این اهمیت واقف نیستند و اقدامی برای اجرای آن نکرده اند.
صرفه جویی در مصرف آب، سرعت بالای رویش گیاه، به کارگیری کود همزمان با آبیاری، جلوگیری از رشد بی رویه علفهای هرز، صرفه جویی در مصرف انرژی، برداشت راحت تر محصولات و افزایش کمی و کیفی محصولات از مزایای به کارگیری روشهای آبیاری نوین است.
اجرای نزدیک ۹ هزار هکتار آبیاری نوین در حوزه دریاچه ارومیه
مدیر آب و خاک امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی در خصوص اجرای طرح های آبیاری نوین در حوضه دریاچه ارومیه گفت: از سال ۹۲ - ۹۳ اجرای طرح های آبیاری نوین با هدف صرفه جویی در بخش کشاورزی در ۵ شهرستان میاندوآب، ارومیه، تکاب، سلماس و مهاباد در نزدیک ۹ هزار هکتار اراضی کشاورزی آغاز شده است.
سجاد شکری در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه این طرح ها با وجود صرف هزینه های بالا نزدیک ۱۳ سال است راکد و نیمه تمام باقی مانده اند، افزود: کمبود اعتبار و اثربخش نبودن این طرح ها دلایل رکورد این طرح ها اعلام می شود در حالی که تداوم احیای دریاچه ارومیه و ضرورت صرفه جویی در بخش کشاورزی ضرورت اتمام این طرح ها را دو چندان می کند.
وی گفت: طرح آبیاری نوین در دو هزار و ۲۵۰ هکتار با ۲۵ درصد تخصیص اعتبار، مهاباد با یک هزار و ۹۱۵ هکتار، ارومیه با یک هزار و ۳۳۵ هکتار ، تکاب با یک هزار و ۲۵۰ هکتار و سلماس با یک هزار و ۸۰۰ هکتار این طرح ها را شامل می شود که از سال ۹۲ آغاز شده اند اما همچنان بلاتکلیف و نیمه تمام رها شده اند.
شکری اعتبار مورد نیاز برای اجرای این طرح ها را ۲.۵ همت برآورد کرد و گفت: تاکنون مکاتبات و پیگیری متعدد در سطح ملی و استانی در خصوص ضرورت اتمام این طرح های ۱۳ ساله انجام شده اما هنوز نتیجه ای در خصوص تامین اعتبار این طرح ها حاصل نشده است.
مدیر آب و خاک امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی با بیان اینکه این طرح ها با هدف صرفه جویی ۴۰ درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی آغاز شده اند، خاطرنشان کرد: در صورت اتمام این طرح ها سالانه ۳۵ میلیون مترمکعب آب در این حوزه صرفه جویی می شود.
شکری اثر بخشی در حوزه احیای دریاچه ارومیه، توانمندسازی تولید و تشکل های مردمی در بخش کشاورزی به همراه اصلاح الگوی کشت را از مزایای اجرای این طرح ها عنوان و تاکید کرد: اتمام این طرح ها یکی از ضرورت های صرفه جویی آب بخش کشاورزی در حوضه دریاچه ارومیه است.
وی کل اراضی باغی و زراعی استان را نزدیک ۷۹۳ هزار هکتار اعلام کرد و گفت: از این میزان ۶۷۱ هزار و ۶۳۰ هکتار اراضی زراعی و ۱۲۰ هزار و ۸۹۳ هکتار اراضی باغی استان است که تاکنون از این میزان ۱۳۷ هزار هکتار در کل استان تحت پوشش آبیاری نوین یا رفته یا در دست اجراست که ۱۳.۰۳ درصد اراضی استان را شامل می شود.
مدیر آب و خاک امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی اضافه کرد: رکورد طرح های آبیاری نوین در حوضه دریاچه ارومیه نه تنها اثربخشی طرح را کاهش داده بلکه چالش های اساسی از جمله تحمیل هزینه های گزاف نگهداری این تاسیسات را تحمیل سازمان جهاد کشاورزی کرده است.
شکری فرسودگی تاسیسات اجرا شده در این ۵ شهرستان را از دیگر چالش های رکورد این طرح ها دانست و افزود: فرسودگی روزانه تاسیسات اجرا شده نه تنها حیف و میل بیت المال می شود بلکه تداوم روند اتمام طرح ها را متحمل هزینه های بالاتری می کند در این راستا تخصیص اعتبارات مورد نیاز ضروری است.
کشاورزی نقش تعیین کننده ای در سرنوشت دریاچه ارومیه دارد
رئیس مجمع نمایندگان آذربایجان غربی در خصوص ضرورت مدیریت آب در بخش کشاورزی استان گفت: در سال های اخیر، مسئله آب در آذربایجان غربی و به ویژه در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، از یک موضوع صرفا بخشی فراتر رفته و به یک چالش ملی در حوزه امنیت زیست محیطی و امنیت غذایی تبدیل شده است.
حاکم ممکان در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه در این میان، بخش کشاورزی به عنوان اصلیترین مصرف کننده منابع آبی، نقش تعیینکنندهای در سرنوشت این اکوسیستم ارزشمند دارد، افزود: واقعیت این است که سالهاست درباره ضرورت مدیریت مصرف آب، اصلاح الگوی کشت و توسعه آبیاری نوین سخن گفته میشود و همه متولیان امر نیز به درستی نسبت به این موضوع آگاهی دارند؛ اما آنچه در عمل مشاهده میشود، فاصله قابل توجه میان دانستهها و اقدامات اجرایی است. این شکاف، یکی از دلایل تداوم وضعیت نگرانکننده منابع آبی در منطقه است.
وی اضافه کرد: در شرایطی که انتظار میرفت با اجرای سیاستهای اصلاحی، سطح زیر کشت محصولات آب بر در حوضه دریاچه ارومیه کاهش یابد، متاسفانه در برخی مناطق شاهد افزایش یا تثبیت این الگوی کشت هستیم.
ممکان خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، روند مصرف آب در بخش کشاورزی نیز متناسب با شرایط بحرانی منابع آبی کاهش نیافته و این موضوع فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی و سطحی وارد کرده است.
نماینده مردم ارومیه در مجلس شورای اسلامی اضافه کرد: بدیهی است که توسعه آبیاری نوین، بدون اصلاح واقعی در الگوی کشت و بدون پایبندی عملی به سیاستهای کاهش مصرف آب، به تنهایی قادر به حل مسئله نخواهد بود. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز است، عبور از سطح شعار و ورود به مرحله اجرا، نظارت موثر و الزامآور کردن سیاستهای مصوب در حوزه آب و کشاورزی است.
ممکان تاکید کرد: احیای دریاچه ارومیه نه با توصیه های تکراری، بلکه با تصمیمهای سخت،اجرای دقیق قوانین و هماهنگی واقعی میان دستگاههای مسئول امکانپذیر است.
رئیس مجمع نمایندگان آذربایجان غربی گفت: آینده این زیستبوم حیاتی، در گرو میزان جدیت ما در عمل به دانستههایی است که سالهاست بر آن توافق داریم، اما هنوز به نتیجه ملموس نرسیدهایم.
مدیریت بهینه منابع آبی و توسعه سامانه های نوین از اولویت های راهبردی است
مدیریت بهینه منابع آبی و توسعه سامانههای نوین آبیاری را از اولویتهای راهبردی سازمان جهاد کشاورزی استان است، گفت: این اقدامات در راستای تحقق امنیت غذایی و صیانت از منابع پایه تولید دنبال میشود.
محمدرضا اصغری در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه در زمینه اجرای طرح های کشاورزی در خصوص احیای دریاچه ارومیه ۵ طرح نیمه تمام داریم که نیازمند تخصیص اعتبار هستند، افزود: بیشتر این طرح ها که شامل شبکه آبیاری زهکشی پایاب بند انحرافی نوروزلو، شبکه مهاباد، شبکه زهکشی دریک سلماس، ماکو، ارومیه و تکاب است از سال ۹۲ آغاز شده اند اما به دلیل کمبود اعتبار هنوز به اتمام نرسیده اند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی اضافه کرد: شبکه آبیاری زهکشی پایاب بند انحرافی نوروزلو از سال ۹۳ در دو هزار و ۵۵۰ هکتار شروع شده است و تنها ۲۵ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.
اصغری با تاکید بر اینکه اجرای طرحهای نوین آبیاری نیمه تمام در استان نیازمند اعتباری بالغ بر ۲۶۰۰ میلیارد تومان است، گفت: در صورت تخصیص اعتبار مورد نیاز پیشبینی میشود با اجرای این طرح سالانه بیش از ۳۰ میلیون متر مکعب در مصرف آب صرفهجویی شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی گفت: عدم تخصیص به موقع اعتبارات به طرح ها نه تنها مشکلی از دریاچه ارومیه را حل نکرده است بلکه بار مالی اصافی برای نگهداری تاسیسات این طرح های نیمه تمام را نیز به جهاد کشاورزی تحمیل کرده است.
اصغری با بیان اینکه هم اکنون ۶۵ درصد اشتغال استان به صورت مستقیم و غیرمستقیم وابسته به بخش کشاورزی است، افزود: بدون پیوست اجتماعی، فرهنگی و معیشتی مردم منطقه اجرای طرح ها با مشکل مواجه می شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی تکمیل و بهرهبرداری از طرحهای آبیاری تحت فشار را زمینهساز تحول در الگوی کشت، افزایش بهرهوری و ارتقای راندمان تولید محصولات کشاورزی عنوان کرد و گفت: تلاش میشود با رفع موانع موجود، این طرحها در کوتاهترین زمان ممکن به بهرهبرداری برسند.
در شرایطی که تداوم بهبود وضعیت دریاچه ارومیه نیازمند مدیریت مصرف منابع آبی است و بخش کشاورزی با مصرف بالا یکی از عوامل تاثیر گذار است اجرای طرح های نوین آبیاری ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
حیف و میل بیت المال، فرسودگی تاسیسات آبیاری نوین در ۵ شهرستان بعد از صرف هزینه های میلیاردی از دیگر ضرورت های تامین به موقع اعتبارات مورد نیاز طرح های آبیاری نوین در استان است.