پیام آذری - اعتماد /متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
هادی محمدی| مذاکرات ایران و امریکا با میانجیگری قطر و پاکستان در ژنو از دیروز در شرایطی آغاز شده که هنوز برخی ابهامات برای ورود دو طرف به مذاکرات 60 روزه مشاهده میشود. بر اساس تفاهمنامه اولیه ایران و امریکا برای خاتمه جنگ، قرار بر این شد که ابتدا مفاد ماده 13 از تفاهنامه محقق شود و بعد دو طرف مذاکرات 60 روزه را آغاز کنند. نخستین بند مورد توجه، موضوع آتشبس و توقف عملیاتهای نظامی است. بر اساس مفاد تفاهمنامه، ایران، امریکا و متحدان آنها متعهد شدهاند با امضای این سند، خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی را در تمامی جبههها ازجمله لبنان اعلام کنند و از هرگونه تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری ورزند. در این بند همچنین بر احترام به تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان تأکید شده است. با وجود این، گزارشهای منتشر شده در روزهای گذشته نشان میدهد این بند هنوز با چالشهایی روبهرو هست و دستکم از نگاه ناظران، نشانههایی وجود دارد که حاکی از رعایت نشدن کامل آن از سوی برخی بازیگران منطقهای است. هرچند در ۲۴ ساعت اخیر خبرهایی از کاهش تنش و برقراری آرامش نسبی در لبنان مخابره شده، اما هنوز نمیتوان با اطمینان از تثبیت کامل این آتشبس سخن گفت.
بازار ![]()
دومین بند مهم، موضوع رفع محاصره دریایی ایران و پایان دادن به هرگونه مزاحمت و ممانعت علیه شناورهای ایرانی است. طبق تفاهمنامه، امریکا متعهد شده با امضای این سند روند رفع محدودیتهای دریایی علیه ایران را آغاز کند و ظرف ۳۰ روز به طور کامل به این وضعیت پایان بدهد. گزارشها در این زمینه حاکی از آن است که اجرای این بند تا حدی آغاز شده و حتی برخی منابع از صدور بیانیههایی درباره کاهش محدودیتها و عبور چند کشتی و نفتکش ایرانی بدون مزاحمت از مسیرهای مورد نظر خبر دادهاند. از این رو، میتوان گفت این بند جزو مواردی است که تا اندازهای وارد فاز اجرایی شده، هرچند هنوز نمیتوان از تحقق کامل و نهایی آن سخن گفت.
در کنار این بند، بند پنجم تفاهمنامه نیز به مسوولیت ایران در تأمین امنیت عبور کشتیهای تجاری مربوط میشود. بر اساس این بند، جمهوری اسلامی ایران متعهد شده است با حداکثر تلاش خود، به مدت ۶۰ روز امنیت تردد کشتیهای تجاری را در خلیجفارس و دریای عمان و در مسیرهای رفت و برگشت تأمین کند و پس از آن نیز در یک بازه ۳۰ روزه، ترتیبات لازم برای رفع موانع فنی، نظامی و مینزدایی را با همکاری طرفهای ذیربط از جمله عمان دنبال کند.
اما در مقابل، سه بند دیگر همچنان در هالهای از ابهام قرار دارند. یکی از این بندها، بند ۱۰ تفاهمنامه است که بر اساس آن، امریکا باید بلافاصله پس از امضای سند، مجوزها و معافیتهای لازم را از سوی وزارت خزانهداری برای صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها و نیز خدمات مرتبط در حوزههای بانکی، بیمه و حمل و نقل صادر کند. اهمیت این بند از آن جهت است که عملا به معنای توقف یا تعلیق عملی بخشی از تحریمهای نفتی و پتروشیمی ایران است و میتواند آثار اقتصادی مستقیمی برای تهران به همراه داشته باشد. با این حال، تا این لحظه خبر رسمی و روشنی درباره صدور این مجوزها و اعلام توقف تحریمهای مرتبط منتشر نشده و همین مساله یکی از نقاط اصلی ابهام در مسیر اجرای تفاهمنامه محسوب میشود.
بند مهم دیگر، بند ۱۱ است که به موضوع آزادسازی داراییهای مسدود شده ایران اختصاص دارد. بر اساس این بند، امریکا متعهد شده است با امضای تفاهمنامه، دسترسی ایران به بخشی از وجوه و داراییهای بلوکه شده را فراهم کند و جزییات بیشتر آن نیز در جریان مذاکرات بعدی مورد توافق قرار بگیرد. به گفته منابع نزدیک به روند مذاکرات، درباره شیوه و زمانبندی آزادسازی این منابع، از ابتدا میان ایران و امریکا اختلاف نظر وجود داشته است. طرف امریکایی ظاهرا بر این نظر بوده که آزادسازی این منابع در طول بازه ۶۰ روزه مذاکرات انجام شود، اما ایران تأکید داشته که بخش قابل توجهی از این وجوه باید در همان ابتدای مسیر و در روز نخست در اختیار تهران قرار بگیرد. در ادامه، قطر به عنوان میانجی وارد عمل شده و گفته میشود توافقی درباره آزادسازی ۱۲ میلیارد دلار از مجموع ۲۴ میلیارد دلار دارایی مورد ادعای ایران حاصل شده است. با این حال، تا زمان تنظیم این گزارش، هنوز خبر رسمی و قطعی مبنی بر آزادسازی این رقم منتشر نشده و این بند نیز همچنان در شمار تعهدات اجرا نشده باقی مانده است. برآیند این تحولات آن است که از پنجبندی که طبق بند ۱۳ تفاهمنامه شرط اولیه آغاز مذاکرات ۶۰ روزه محسوب میشوند، تنها دو بند یعنی کاهش محدودیتهای دریایی و تسهیل تردد کشتیهای تجاری تا حدی وارد مرحله اجرا شدهاند و سه بند اصلی دیگر، یعنی تثبیت آتشبس در لبنان، توقف تحریمهای نفتی و پتروشیمی و آزادسازی منابع مالی ایران، هنوز به طور کامل عملیاتی نشدهاند. از همین رو، این جمعبندی به وجود آمده که مذاکرات ۶۰ روزه اگرچه از نظر سیاسی در آستانه آغاز قرار گرفته، اما از نظر حقوقی و اجرایی هنوز رسما کلید نخورده است. در این میان، موضع ایران حاکی از آمادگی برای ورود به مذاکرات نهایی در صورت اجرای تعهدات اولیه از سوی طرف مقابل است. بر اساس ارزیابیها، تهران معتقد است اگر امریکا واقعا اراده لازم برای رسیدن به تفاهمی پایدار و قابل اتکا با ایران را دارد، باید در همین گام نخست نشان بدهد که برای اجرای مفاد تفاهمنامه جدی است. به بیان دیگر، اکنون توپ در زمین واشنگتن قرار دارد و این امریکاست که باید با برداشتن گامهای عملی، امکان ورود به مرحله نهایی مذاکرات را فراهم کند.
در مجموع، تفاهمنامه ۱۴بندی ایران و امریکا و پس از آغاز مذاکرات 60 روزه را میتوان نقطه عطفی در روابط پرتنش دو کشور دانست؛ سندی که اگرچه هنوز در مرحله مقدماتی قرار دارد، اما ظرفیت آن را دارد که مسیر را برای توافقی فراگیرتر و پایدارتر هموار کند. با این همه، آنچه در این مرحله بیش از هر چیز اهمیت دارد، نه صرف اعلام آمادگی سیاسی، بلکه اجرای ملموس و قابل راستیآزمایی تعهدات اولیه است. ژنو اکنون در انتظار آن است که دو طرف، بهویژه امریکا، نشان بدهند آیا از اراده کافی برای عبور از مرحله تفاهم اولیه و ورود به مسیر توافق نهایی برخوردارند یا نه؟ پاسخ این پرسش، احتمالا در ساعات و روزهای آینده روشنتر خواهد شد؛ زمانی که مشخص میشود آیا تعهدات باقی مانده اجرایی میشوند و مذاکرات ۶۰ روزه رسما آغاز خواهد شد یا اینکه این روند همچنان در مرحله انتظار باقی میماند؟