پیام آذری - روزنامه سازندگی /متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
فائزه مومنی| بارشهای سیلآسای ۱۲ ساعت گذشته، بار دیگر مازندران را درگیر آبگرفتگی، سقوط درختان، قطعی برق، اختلال در تردد و خسارت به برخی زیرساختها کرد؛ اما سیل اخیر نه یک اتفاق بیسابقه بلکه تکرار یک الگوی آشنا در شمال ایران است؛ الگویی که در آن شدت بارش، شرایط طبیعی منطقه و مداخلات انسانی دست بهدست هم میدهند تا باران، بهجای آنکه تنها یک نعمت باشد، به تهدیدی برای شهرها و روستاها تبدیل شود. از شامگاه دوشنبه ۱۶ شهریور، سامانه بارشی فعال در شمال کشور، مازندران را تحتتأثیر قرار داد. با تشدید بارندگیها در ساعات ابتدایی سهشنبه، بخشهایی از مرکز و شرق استان، بهویژه شهرستانهایی مانند ساری و جویبار، با آبگرفتگی معابر، افزایش سطح رودخانهها و اختلال در رفتوآمد مواجه شدند. در برخی مناطق شدت بارندگی بهحدی بود که شبکه دفع آبهای سطحی، توان انتقال روانآبها را نداشت و خیابانها برای ساعاتی به مسیر جریان آب تبدیل شدند. سقوط درختان بر اثر وزش باد شدید نیز در برخی نقاط، خسارتهایی به همراه داشت و در مناطقی ازجمله جویبار، آسیب به شبکه برق باعث قطع برق تعدادی از مشترکان شد. از سقف خانههای نوساز آب جاری و برخیشان از جا کنده شده بودند. شرایط بهگونهای بود که استانداری مازندران تصمیم گرفت فعالیت ادارات، مراکز آموزشی و دستگاههای اجرایی استان را به استثنای مراکز امدادی و خدماترسان متوقف کند. برخی شعب بانکی نیز به دلیل آبگرفتگی و دشواری ارائه خدمات تعطیل شدند. با این حال اهمیت سیل اخیر تنها در خسارتهای امروز خلاصه نمیشود. پرسش اصلی این است که چرا مازندران با وجود تجربههای متعدد گذشته همچنان در برابر بارشهای شدید آسیبپذیر است؟
استانی که طبیعتاش مستعد سیلاب است
مازندران از نظر جغرافیایی یکی از حساسترین مناطق کشور در برابر سیلاب است. فاصله کوتاه میان ارتفاعات البرز و دریای خزر باعث شده، آب حاصل از بارندگی در مدت کوتاهی از مناطق کوهستانی به سمت دشتهای پائیندست حرکت کند. بخش زیادی از اراضی استان دارای شیبهای قابلتوجه است و همین موضوع سرعت حرکت روانآبها را افزایش میدهد. در مناطق جلگهای نیز به دلیل پائین بودن سطح زمین و محدودیت ظرفیت تخلیه آب، روانآبها میتوانند برای مدت طولانیتری در مناطق شهری و روستایی باقی بمانند. به بیان ساده، مازندران سرزمینی است که باران در ارتفاعات تولید میشود اما خسارت آن اغلب در دشتها و شهرها دیده میشود. از سوی دیگر، جنس خاک در بخشهایی از استان نیز زمینه فرسایش و لغزش را افزایش میدهد. هنگامی که بارشهای شدید در مدت کوتاه اتفاق میافتد، خاک فرصت جذب آب را پیدا نمیکند و حجم زیادی از آب بهصورت روانآب به سمت پائیندست حرکت میکند.
چرا سیلها بیشتر شدهاند؟
کارشناسان معتقدند، افزایش وقوع سیلاب در سالهای اخیر تنها به میزان بارندگی مربوط نیست؛ بلکه ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی در این مسئله نقش دارد. یکی از مهمترین عوامل، تغییر الگوی بارش در نتیجه تغییرات اقلیمی است. در سالهای اخیر بهجای بارشهای آرام و طولانی در بسیاری از مناطق شاهد بارندگیهای کوتاهمدت اما بسیار شدید هستیم؛ بارشهایی که در مدت چند ساعت، حجم زیادی آب وارد منطقه میکنند و فرصت کافی برای جذب طبیعی آب باقی نمیگذارند. اما طبیعت تنها عامل نیست. تغییر در سیمای زمین نیز نقش مهمی دارد. کاهش پوشش گیاهی در ارتفاعات، تخریب جنگلها، چرای بیش از ظرفیت مراتع، جادهسازی و توسعه ساختوسازها باعث شده، توان طبیعی زمین برای کنترل آب کاهش پیدا کند. جنگلها و مراتع در حالت طبیعی مانند یک سد طبیعی عمل میکنند؛ بخشی از آب باران را جذب کرده و سرعت حرکت آن را کاهش میدهند. زمانی که این پوشش گیاهی از بین میرود، آب با سرعت بیشتری حرکت میکند و حجم روانآب افزایش مییابد.
رودخانههایی که دیگر فضای کافی ندارند
یکی دیگر از عوامل مهم، ساختوساز در حریم رودخانهها و مسیلهاست. رودخانهها در شرایط عادی ممکن است، آرام بهنظر برسند اما در زمان بارندگی شدید، نیاز به فضای کافی برای عبور حجم بالای آب دارند. اشغال حریم رودخانهها، تغییر مسیر طبیعی آب و کاهش ظرفیت بستر رودخانه، خطر خسارت را افزایش میدهد. کارشناسان سالهاست درباره ساختوسازهای بدون مطالعه در مناطق پرخطر هشدار دادهاند؛ ساختوسازهایی که گاهی بدون توجه به مسیر طبیعی آب یا ظرفیت منطقه انجام شدهاند. در کنار آن، لایروبی نشدن مناسب رودخانهها، رسوبگذاری و انباشت زباله در مسیر آبراههها نیز میتواند، ظرفیت عبور آب را کاهش دهد.
وقتی شهرها برای باران آماده نیستند
بخش دیگری از مشکل به شهرها بازمیگردد. توسعه شهری در بسیاری از مناطق شمال کشور با افزایش سطح آسفالت و کاهش زمینهای نفوذپذیر همراه بوده است. هرچه سطح بیشتری از زمین با ساختمان، بتن و آسفالت پوشانده شود، آب کمتری امکان نفوذ به خاک پیدا میکند و حجم بیشتری از آن در سطح شهر جاری میشود. در چنین شرایطی، حتی بارشهایی که شاید در گذشته مشکل جدی ایجاد نمیکردند، میتوانند باعث آبگرفتگی شوند؛ زیرا شبکه جمعآوری آبهای سطحی، متناسب با توسعه شهرها رشد نکرده است.
سیلهای گذشته؛ هشدارهایی که تکرار شدند
سیلهای اخیر مازندران نخستین تجربه این استان نیست. طی سالهای گذشته، بارها مناطق مختلف استان ازجمله ساری، بابل، جویبار، سوادکوه و محورهای کوهستانی با سیلاب و خسارت مواجه شدهاند. در برخی موارد، مانند سیلابهای محور چالوس، بررسیها نشان داده که همیشه مسئله طغیان رودخانه نیست؛ گاهی جریانهای واریزهای شامل ترکیبی از آب، گلولای، سنگ و چوب هستند که از ارتفاعات به سمت پائین حرکت میکنند و قدرت تخریب بالایی دارند. این نوع سیلابها نشان میدهد که خطر فقط در کنار رودخانهها نیست؛ مسیلهای طبیعی، درهها و مسیرهای عبور آب نیز میتوانند در زمان بارندگی شدید به نقاط پرخطر تبدیل شوند.
باران مقصر نیست
باران برای مازندران یک منبع حیاتی است؛ کشاورزی، منابع آب و زندگی مردم این استان به همین بارشها وابسته است. مسئله خود باران نیست؛ مسئله نحوه مواجهه با آن است. وقتی تغییر اقلیم، بارشهای شدیدتر را رقم میزند، شهرها و زیرساختها باید با شرایط جدید سازگار شوند. مدیریت سیلاب دیگر نمیتواند فقط به واکنش پس از حادثه محدود باشد. لایروبی رودخانهها، حفاظت از جنگلها و مراتع، جلوگیری از ساختوساز در مناطق پرخطر، اصلاح شبکه دفع آبهای سطحی، تقویت هشدارهای هواشناسی و آموزش عمومی، مجموعه اقداماتی است که باید پیش از وقوع بحران انجام شود نه بعد از آن!