پیام آذری - فرهیختگان / متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست.
روابط گسترده جهانی به دلیل یکجانبه‌گرایی و اعمال انواع تحریم‌ها توسط غرب، بیش از پیش افول کرده و سهم روابط منطقه‌ای درحال افزایش است. این تحول با روند تکثر قدرت و ظهور قدرت‌های منطقه‌ای با تمایلات اقتصادی و قرار گرفتن رقابت‌ها بر ریل کریدور‌ها، پشتیبانی می‌شود. توسعه روابط ایران با کشور‌های همسایه و پیرامونی که در ارتباطات با عراق، قفقاز، آسیای میانه و روسیه متبلور شده، بخشی از این تحول را نشان می‌دهد. در این میان روابط ایران با روسیه به دلیل همکاری‌های عمیق و ظرفیت‌های عظیم اهمیت بیشتری دارد. روز گذشته مسعود پزشکیان سومین دیدار پیاپی خود با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه را در قالب نشست مجمع کشور‌های صادرکننده گاز انجام داد که از نظر تراکم و فاصله کم گفت‌و‌گو‌های مستقیم میان رهبران دو کشور حائز اهمیت است. پزشکیان در پیشرفتی محسوس نسبت به آنچه در بیشکک گفت و در راستای مواضع اصولی بیان‌شده در سخنرانی‌اش در سازمان ملل، در این دیدار اعلام کرد: «معتقدم ما می‌توانیم بدون وابستگی به آمریکا مشکلات منطقه را حل‌وفصل کنیم. این‌گونه نیست که اگر آمریکا نباشد، نتوانیم مشکلات خود را برطرف کنیم.»
رئیس جمهور ایران ضمن اشاره به صدور مجوز تأسیس دفتر رادیو و تلویزیون دولتی روسیه در ایران، مسائل فرهنگی را در کانون سخنان خود قرار داد و گفت: «جشنواره‌های فرهنگی، تعاملات رسانه‌ای ایران و روسیه را ارتقا می‌دهند.» ولادیمیر پوتین نیز به طور متقابل با تأکید بر اهمیت مسائل فرهنگی اعلام کرد: «جشنواره فرهنگ ایران با شکوه در سه شهر روسیه برگزار شد.» وی در ادامه با ذکر آمار ۱۰ هزار نفری دانشجویان ایرانی در کشورش که نمادی از روابط علمی - دانشگاهی میان طرفین است از تداوم ساخت نیروگاه هسته‌ای بوشهر خبر داد.
روابط با روسیه
1. رؤسای جمهور ایران و روسیه طی ۶۰ روز اخیر چهار بار طی اجلاس‌های مختلف در کنار یکدیگر دیده شده و سه نوبت با یکدیگر دیدار داشته‌اند. دیدار اول در ۱۰ شهریورماه در بیشکک پایتخت قرقیزستان و در نشست سران شانگهای صورت گرفت. در سفر ۲۱ تا ۲۳ شهریور رئیس‌جمهور به هند برای شرکت در اجلاس بریکس این دو در مراسم‌ها دیده شدند؛ اما گزارشی از دیدارشان مخابره نشد. طی نشست کشور‌های مشترک‌المنافع و کشور‌های دریای خزر در ترکمنستان، پزشکیان و پوتین در ۱۶ شهریور برای دومین بار دیدار کردند. سومین دیدار به سفر رئیس‌جمهور به مسکو برای شرکت در اجلاس سران کشور‌های صادرکننده گاز مرتبط است.
2. روابط ایران با روسیه و چین نهادی‌تر شده است که ریشه در عضویت در سازمان‌هایی مانند شانگهای و بریکس، هماهنگی و همکاری با سازمان کشور‌های مشترک‌المنافع و اتحادیه اقتصادی اوراسیایی، سازمان کشور‌های صادرکننده گاز و کشور‌های دریای خزر دارد. شورای کشور‌های خزر علاوه بر آنکه برای تقسیم این دریاچه و اداره آن است، نگاهی به ممانعت از مداخلات فرامنطقه‌ای از سوی غرب دارد. همچنین مجمع کشور‌های صادرکننده گاز با محوریت روسیه، ایران و قطر تشکیل شد و بیشتر به سمت شرق متمایل است. اشتراک ایران با چین تنها در شانگهای و بریکس است؛ اما با روسیه علاوه‌برآن در شورای خزر و همکاری با کشور‌های مشترک‌المنافع و اتحادیه اقتصادی اوراسیایی، گسترده‌تر است. این گسترش دلایلی دارد از جمله مواجهه روسیه با انواع تحریم‌های اقتصادی و طرد سیاسی که باعث شده رابطه با ایران برایش از نظر نسبی اهمیت بیشتری بیابد، درحالی‌که چین همچنان تا حد زیادی در فضای بین‌المللی قدرت بازیگری دارد. ازسوی‌دیگر چین در اعلام، مخالف اتحادهاست و نمی‌خواهد جهان همانند جنگ سرد به سمت بلوک‌بندی برود؛ اما روسیه به تشکیل اتحاد بی‌میل نیست و چنین کاری را دست‌کم با بلاروس و کره شمالی انجام داد. طی یکی از این اقدامات سلاح‌های هسته‌ای روسیه در بلاروس مستقر شدند. یک دلیل مهم دیگر، جغرافیای پیچیده روسیه است. این کشور وسعت بسیاری دارد؛ اما به طرز عجیبی از دسترسی به آب‌های گرم و آزاد به‌طور بی‌واسطه محروم است. در دریای شمال که به قطب متصل است، یخ‌زدگی آب‌ها در بیشتر ایام سال مانع بزرگی تلقی می‌شود و با وجود گرم‌تر شدن زمین و آب‌شدن بخشی از یخ‌های قطب، این میزان به حدی نیست که منطقه شمالی به‌سرعت رونق بگیرد. در دریای بالتیک روس‌ها باید از میان شبه جزایر و جزیره‌های تحت سلطه ناتو در دانمارک بگذرند و پس از آن مجدداً از منطقه مابین انگلیس و فرانسه عبور کنند. در دریای سیاه آن‌ها در تنگه بسفر با ترکیه، دیگر از کشور‌های عضو ناتو روبه‌رو هستند. دریای خزر نیز دریایی بسته بوده که خود روس‌ها از طریق ولگا آن را به دریای سیاه متصل می‌کنند.
در خصوص خاور دور، این منطقه بندر قابل‌توجهی برای رونق فوری ندارد و فاصله‌اش از قلب روسیه بسیار زیاد است که آن را از صرفه اقتصادی می‌اندازد. روس‌ها تمایل زیادی برای توسعه بنادر خاور دور دارند که بیش از آنکه اقتصادی باشد، ریشه در دلایل راهبردی و امنیتی دارد تا در صورت اعمال محاصره دریایی در دریا‌های غرب این بخش مورداستفاده قرار گیرد؛ همچنین روس‌ها نظر به انتقال نقطه ثقل ثروت جهان به شرق آسیا برای استفاده از این موقعیت و عدم تضعیف سلطه‌شان بر سرزمین‌های شرقی به گسترش زیرساخت‌هایشان تمایل دارند که مورد طمع دولت‌هایی در آن منطقه است. روس‌ها که با چنین تنگنا‌هایی مواجهند، ایران را مسیر مناسبی برای خروج از انزوا می‌بینند. در صورت ممانعت یا اختلال در مسیر‌های دریایی روسیه در سمت غرب، روس‌ها می‌توانند از دریای خزر، آسیای میانه و یا قفقاز به ایران متصل شده و سپس از مسیر خلیج‌فارس یا سواحل عمان به آب‌های آزاد دسترسی یابند. ازاین‌رو مسکو بمباران‌های رژیم صهیونیستی در سواحل دریای خزر، شلیک موشک آمریکایی به استان گلستان و بمباران‌های سواحل جنوب ایران را پازلی از محاصره دریایی خود محاسبه می‌کند.
3. به طور غیرقابل‌انکاری شرق و غرب کامل و به شکل گرم با یکدیگر در خطوط تماس درگیر شده‌اند. جنگ اوکراین، نبرد‌های غرب آسیا و جنگ ایران مصادیق آن هستند و در آفریقا نیز تنش‌هایی وجود دارد که به اخراج قوای غربی و جایگزینی نیرو‌های امنیتی روسیه انجامیده است. همان‌گونه که دولت‌های غربی به انحای مختلف به متحدانشان برای نبرد کمک می‌کنند در شرق هم ارتباطات وجود دارد. در اوکراین غرب از طریق حمایت سیاسی و تحریم روسیه، اختصاص کمک مالی، ارسال محموله‌های بشردوستانه و سیل سلاح و کارشناسان نظامی از کی‌یف حمایت می‌کند. در غرب آسیا کمک‌های مالی و تسلیحاتی به رژیم صهیونیستی در جنگ غزه و حمایت‌های کم‌سابقه سیاسی، مانند رویارویی واشنگتن با دیوان کیفری بین‌المللی به دلیل پیگرد بنیامین نتانیاهو و یوآف گالانت، وزیر جنگ رژیم صهیونیستی و تعدادی از نظامیان صهیونیست، دفاع از رژیم در عملیات‌های وعده صادق ۱ و ۲ و مشارکت در تهاجم طی دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه مواردی از حمایت‌ها هستند. در مقابل، دولت‌های شرقی در سطحی کمتر و با پایداری در برابر فشارهای غرب برای کاهش روابط با یکدیگر به تنش‌ها پاسخ داده‌اند. چین با حفظ ارتباط تجاری و سیاسی با روسیه و ایران، درحالی‌که غرب و آمریکا بر تحریم‌های فراقانونی اصرار داشتند، به مسکو و تهران کمک کرد بهتر با دشمن مقابله کنند؛ چه اینکه چین می‌دانست اگر شرق در خطوط تماس پایداری کند آتش منازعه خیلی زود به این کشور هم می‌رسد. ایران از ابتدای جنگ اوکراین زیر فشارها روابط با روسیه را توسعه داد و روس‌ها در حین و پس از دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه به توسعه روابط با تهران پرداختند که دیدار‌های متعدد رؤسای‌جمهور دو کشور نمود سیاسی آن را نشان می‌دهد.
4. در دوره محاصره دریایی و احتمال جنگ زیرساختی، روسیه و محیط پیرامونی‌اش از نظر تأمین گندم، غلات، مواد غذایی و در صورت نیاز گاز و دیگر انواع سوخت اهمیت زیادی یافته است. همچنین چین و روسیه ایران را بازیگری با قابلیت پایداری در برابر آمریکا یافته‌اند که می‌تواند قدرت مادی این کشور را تضعیف و حیثیتش را دچار فرسایش کند. مصرف بالا و بروز کمبود در مهمات تهاجمی دقیق و مهمات رهگیر آمریکا در جهان نمونه‌ای از این اقدامات است. کاهش رهگیر‌های اوکراین باعث آزادی عمل روسیه در حملات با موشک بالستیک شده است. در مقابل، روس‌ها با افزایش حملات موشکی و کره شمالی با افزایش آزمایش‌ها موشکی، در حال بازی روانی با آمریکا هستند تا دشمن نتواند به‌راحتی رهگیر‌های خود را از این دو جبهه منحرف کرده و به غرب آسیا بیاورد.
5. از میان سه قدرت شرقی، چین علی‌رغم اهمیت بالای جغرافیایی، اقتصادی و نظامی عملاً فاقد قدرت تحرک و اراده عملیاتی است. برخی معتقدند چین برای حفظ روابطش با غرب چاره‌ای جز این کار ندارد؛ اما در طرف مقابل، آمریکا و حتی اروپای ضعیف‌شده عملیاتی با قضایا برخورد می‌کنند. چینی‌ها هرچند سلاح‌های خوبی دارند؛ اما دست‌کم نیم‌قرن می‌شود که دست به تفنگ هم نبرده‌اند. این در حالی است که غرب طی همین دو کشور افغانستان و عراق را اشغال کرده و عملیات‌های وسیعی داشته است. روس‌ها در افغانستان طی دهه ۱۹۸۰ جنگیده و نبرد در گرجستان و سپس اوکراین را در کارنامه خود دارد. ایران، علاوه بر جنگ ۸ساله با رژیم بعث عراق، انواع مختلفی از تنش‌های گرم و به‌ویژه نبرد با تکفیری‌ها و رژیم صهیونیستی را تجربه کرده و با آمریکا از همان دهه ۱۹۸۰ میلادی زدوخورد نظامی داشته است. از نظر ساخت سلاح‌های منطبق با میدان نبرد، آگاهی از عملکرد سلاح‌ها و سیستم‌ها، توسعه شیوه‌های رزم و تاکتیک‌های عملیاتی، روسیه و ایران در جبهه شرق صرفاً یکدیگر را برای مراجعه و ارتباط متقابل دارند. چین نه به‌خاطر نداشتن فناوری که به دلیل عدم شرکت در هرگونه درگیری طی دهه‌های اخیر، مزیتی در چنین حوزه‌هایی ندارد هرچند یک تأمین‌کننده بزرگ تجهیزات و مواد اولیه است.
6. روسیه در جنگ با اوکراین از پهپاد‌هایی مشابه با شاهد-۱۳۶ ایران استفاده کرد. البته تهران همکاری تسلیحاتی و ارسال برخی محموله‌ها را مربوط به پیش از جنگ اوکراین اعلام کرد؛ هرچند ارسال مستقیم شاهد را به طور رسمی نپذیرفت. همچنین روس‌ها به ایران سامانه اس-۳۰۰ ارسال کرده و توافق‌هایی برای تحویل جنگنده شکاری سوخو-۳۵ وجود داشته است. در مقابل تقریباً هیچ سلاح بزرگ و مؤثر چینی در دستان این دو کشور قرار ندارد. ایران و روسیه از نظر شجاعت ارائه سلاح برای یک یکدیگر اهمیت زیادی دارند. البته این موارد به معنای کم‌کاری چین نیست؛ بلکه این کشور برای‌آنکه خط پشتیبانی روسیه و ایران بماند باید خود را خارج از خط درگیری نگاه دارد؛ در غیر این صورت و با بهانه‌جویی و اقدام غرب، مسیر پشتیبانی مختل خواهد شد.
7. هم‌زمان با همکاری‌ها، ایران و روسیه منافع ملی خود را دارند. ایران با وجود حمایت از مواضع روسیه در جنگ اوکراین علیه توسعه‌طلبی ناتو و شرارت‌های باند حاکم بر کی‌یف، تمامیت ارضی این کشور را محترم می‌شمارد. در مقابل روسیه در حین گرفتاری ترامپ در بحران گازوئیل، برای نجات‌دادن پالایشگاه‌هایش از حملات اوکراین و اختلاف‌افکنی در جبهه غرب، به توافقی با آمریکا برای عرضه گازوئیل به این کشور رسید. این توافق درد چندانی از ترامپ دوا نمی‌کند؛ اما از شدت حملات به پالایشگاه‌های روسیه کاست. این حملات باعث شده بودند روسیه از یک صادرکننده بزرگ گازوئیل به وارد‌کننده تبدیل شود.
8. ایران و روسیه باید روابطی مجزا و خارج از تأثیر غرب تدارک ببینند. توسعه روابط روسیه با آمریکا، همانند دهه ۱۹۹۰ میلادی نباید به بهای کاهش روابط با ایران منجر شود. همچنین هرگونه بهبود روابط ایران با غرب نباید سیر توسعه و رشد روابط با روسیه را مختل سازد.
نکات
1. روسیه و قطر که حاکمان هر دو کشور با رئیس‌جمهور دیدار‌هایی داشته‌اند بین طرف‌های مختلف میانجی‌اند. یک طرف این قضیه، میانجی‌گری بین ایران و آمریکا و بخش دیگری میانجی‌گری بین ایران و دولت‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس است. خواسته‌های کنونی آمریکا بر پرونده هسته‌ای و دریافت مواد غنی‌شده تمرکز یافته که مورد مخالفت ایران قرار دارد و خواسته دولت‌های عربی گشایش هرمز و عدم حمله احتمالی تهران به زیرساخت‌های این دولت‌هاست. گشایش تنگه هرمز، به حل‌وفصل کلی جنگ بستگی دارد و در روابط دوجانبه با این دولت‌ها قابل‌رفع نیست. همچنین تهران از تحریک آمریکا توسط برخی از این دولت‌ها مانند امارات و تا حدی سعودی آگاه است و نمی‌تواند در هر دور از جنگ محتمل بعدی، در صورت حمله به زیرساخت‌های کشور، تأسیسات حیاتی این دولت‌ها را به آتش نکشاند؛ چه اینکه خاک این دولت‌ها مبدأ دفاع، تهاجم و کسب اطلاعات آمریکاست. ایران شرایط ۷گانه‌ای را مطرح کرده که بدون تحقق همه آن‌ها، هر اقدام دیگری بی‌معنا و یا کم‌اثر و موقت است.
2. در میان دولت‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس عمان و قطر مواضع بهتر و نگاه واقع‌گرایانه‌تری دارند؛ اما هر دو، شیطنت‌هایی نشان داده‌اند؛ عمانی‌ها پیش‌ازاین به عادی‌سازی نزدیک شده و پس از جنگ، با کریدور جنوبی پازلی از مخاصمه را اجرا کردند که پاسخش را هم دیدند. قطری‌ها شیطنت بیشتری دارند که نمونه قدیمی آن، سوءاستفاده از میادین مشترک گازی بود. همچنین پایگاه العدید به‌عنوان مرکز عملیات هوایی سنتکام و بزرگ‌ترین مرکز عملیاتی‌اش نقش مهمی در تهاجم به ایران ایفا کرد. بااین‌وجود قطری‌ها نسبت به سعودی و امارات، قابلیت بیشتری برای ارتباط و همکاری به‌ویژه از نظر سیاسی دارند. قطر بدون رفع موارد مرتبط با سوءاستفاده قدیمی از میادین مشترک و جبران مافات نسبی، محدودکردن آمریکا در خاک خود و جبران خسارات جنگ، همانند دیگر دولت‌ها در صورت وقوع دور دیگری از جنگ در معرض خطر قرار خواهد گرفت؛ هرچند این خطر کمتر از دیگران باشد. پس از آتش‌بس، تقریباً تمام دولت‌ها زیر آتش باقی ماندند و در برهه‌ای کویت و بحرین نقطه کانونی آتش‌باری ایران به شمار می‌رفتند. همچنین امارات و سعودی زیر آتش این دوره را گذرانده‌اند و به‌موازات حملات یمنی به عربستان مواردی از تهاجم به تأسیسات انرژی امارات ثبت شده است.
قطری‌ها و عمانی‌ها به میزانی کمتری از آتش‌افروزان اصلی ضربه خورده‌اند و در مناسبات سیاسی، به دلیل برخی مواضع خوب، بهره‌هایی نیز یافته‌اند؛ همانند عمان از نظر طرفیت یافتن در تنگه هرمز و قطر از نظر میانجی‌گری. طرفیت یافتن عمان در تنگه هرمز تا جایی اهمیت داشت که پیش‌ازاین آمریکا به ایران پیشنهاد داده بود دو کشور بر سر تنگه بدون عمان مذاکره کنند و یا مذاکرات سه و یا چندجانبه با حضور واشنگتن باشد. در این حین عمان چندباری مورد تهدید ترامپ قرار گرفت. وی تأکید کرد این دولت را بمباران می‌کند. در نهایت عمانی‌ها از طریق مذاکرات دوجانبه با ایران و بدون مشارکت آمریکا، افزایش وزنی برای خود رقم زدند. همچنین طی انسداد هرمز، محاصره سعودی در دریای سرخ و تهدید بندر اماراتی الفجیره بیرون از تنگه هرمز که در دریای عمان واقع شده، خاک عمان به محل عبور کالا تبدیل شده است. از سویی ایران پس از کاهش روابط تجاری با امارات ارتباطاتش با عمان را افزایش داده است.