پیام آذری - اعتماد / متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
خاورمیانه ظاهرا در نقطه صفر قرار گرفته است. هرچند هنوز بسیاری از بازیگران به درستی نمی‌دانند ترامپ برای آینده این منطقه چه خوابی دیده و آیا به دنبال آن است که وضعیت نه صلح و نه جنگ را حفظ کند یا با پیچیده‌تر کردن آرایش نظامی منطقه، ماشه را کشیده و زمینه را برای رویارویی تمام عیار هموار کند؟ در همین راستا روزنامه اعتماد با هدف واکاوی سناریوهای پیش رو با رحمن قهرمانپور گفت‌وگو داشته است.
قهرمانپور در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» پیرامون تحولات اخیر ایالات متحده بالاخص کنار گذاشته شدن جی‌دی‌ونس از پرونده ایران و پیامدهای آن بر تحولات آتی گفت: در صورتی که این خبر صحت داشته باشد، می‌توان چند دلیل را برای این تصمیم مطرح کرد؛ نخست، توییتی است که ونس در روز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای منتشر کرد. او در این توییت، دو عامل را دلیل شکست جمهوری‌خواهان دانست: جنگ با ایران و رابطه با اسراییل. این موضع‌گیری به‌صراحت با رویه جاری دولت ترامپ و دیدگاه‌های شخصی او در تضاد بود، چراکه هر دو موضوع، به‌نوعی از خطوط قرمز ترامپ و لابی طرفدار اسراییل محسوب می‌شوند. بنابراین چنین موضعی از سوی ونس اقدامی پرریسک بود و طبیعی به نظر می‌رسید که ترامپ در برابر آن سکوت نکند. به گفته قهرمانپور البته با توجه به فضای حاکم بر روز پس از انتخابات، شاید واکنش‌های متفاوت از سوی چهره‌های سیاسی قابل انتظار بود، اما با شناختی که از شخصیت ترامپ وجود داشت، بعید به نظر می‌رسید که او در برابر چنین اظهارنظری سکوت کند. این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه به «اعتماد» گفت: دلیل دوم به نفوذ لابی اسراییل و موضع‌گیری‌های ونس در قبال این رژیم بازمی‌گردد. این نخستین‌بار نبود که او چنین دیدگاهی را مطرح می‌کرد؛ ونس پیش‌تر نیز در مصاحبه‌های خود گفته بود که اسراییلی‌ها تمایلی به دستیابی به توافق ندارند. بنابراین این احتمال وجود دارد که ترامپ تحت فشار لابی طرفدار اسراییل، تصمیم گرفته باشد ونس را از مذاکرات کنار بگذارد. البته نباید فراموش کرد که حتی موضوع برکناری ونس از معاونت ریاست‌جمهوری نیز مطرح شده بود؛ با این حال، در ایالات متحده، رییس‌جمهور و معاون او به‌صورت همزمان و با رای مردم انتخاب می‌شوند و از این رو، ترامپ نمی‌تواند به‌سادگی معاون خود را برکنار کند، مگر اینکه خود او استعفا دهد؛ مشابه اتفاقی که اخیرا در اندونزی رخ داد و معاون اول رییس‌جمهور که پسر رییس‌جمهور پیشین بود، از سمت خود استعفا کرد. قهرمانپور در ادامه خاطرنشان کرد: دلیل سوم را باید در معادلات داخلی حزب جمهوری‌خواه جست‌وجو کرد. از زمانی که ونس مذاکرات با ایران را در اسلام‌آباد آغاز کرد، جریانی در داخل حزب جمهوری‌خواه معتقد بود که او قصد دارد از این طریق موقعیت خود را برای تحمیل رهبری‌اش بر حزب در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ تثبیت کند. در همین راستا، جریانی فعال در داخل حزب شکل گرفت که طبیعتا اسراییلی‌ها نیز از آن حمایت می‌کردند. با این حال، نگرانی‌ها صرفا به اسراییل محدود نبود؛ جناح میانه‌رو یا جریان سنتی حزب جمهوری‌خواه نیز به‌نوعی نگران بود که ونس در انتخابات ۲۰۲۸ وارد میدان شود و رهبری ماگا را در دست بگیرد. به گفته این پژوهشگر روابط بین‌الملل درباره اینکه آیا اقدام ترامپ در کنار گذاشتن ونس از مذاکرات می‌تواند نشان‌دهنده نقشه راه آینده او باشد، هنوز نمی‌توان با قطعیت اظهارنظر کرد. با این حال، آنچه مشخص است، این برکناری با رویکرد ترامپ نسبت به دوره پس از پیروزی جمهوری‌خواهان و چشم‌انداز دو سال آینده، به‌ویژه در ارتباط با مساله جنگ، پیوند دارد. به بیان دیگر، اگر بخواهیم چنین برداشتی را مطرح کنیم، شاید بتوان گفت این اقدام تا حدودی موید دیدگاه گروهی باشد که معتقد بودند ترامپ پس از شکست انتخاباتی، جسورتر خواهد شد و رویکردی افراطی‌تر در پیش خواهد گرفت.
از آیرون گیت تا تشدید محاصره؛ راهبرد امریکا برای فرسایش توان ایران
قهرمانپور در ادامه و در رابطه با سناریوهای احتمالی تصاعد تنش میان تهران و واشنگتن به «اعتماد» گفت: به نظر می‌رسد همچنان سه سناریو در دستور کار دولت ترامپ قرار دارد: جنگ، محاصره دریایی و مذاکره. هرچند ترامپ متناسب با شرایط، مقتضیات و امکانات خود ترجیح می‌دهد یکی از این گزینه‌ها را انتخاب و دنبال کند، اما این به معنای خروج کامل سایر سناریوها از دستور کار واشنگتن نیست. هدف اصلی از پیگیری این گزینه‌ها نیز در چارچوب دیپلماسی اجبار، وادار کردن ایران به پذیرش شروط امریکاست. نکته‌ای که ترامپ پیش‌تر مطرح و روز گذشته نیز بر آن تاکید کرده، نشان می‌دهد که دست‌کم در مقطع کنونی تصمیمی برای تکرار اقدامی مشابه حمله امریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و به تعبیر خودش، یکسره کردن کار ایران ندارد. او مدعی است می‌تواند حمله نظامی انجام دهد، اما فعلا ترجیح می‌دهد این کار را با روشی به‌اصطلاح متمدنانه‌تر دنبال کند که منظور او همان محاصره دریایی است. به باور قهرمانپور در مجموع، بر اساس اطلاعات علنی موجود، مذاکرات فعلا به بن‌بست رسیده و از سوی دیگر، کشورهای منطقه نیز از ترامپ خواسته‌اند برای انجام اقدام نظامی عجله نکند و با به تاخیر انداختن آن، فرصت بیشتری در اختیار تحولات قرار دهد. این وضعیت به معنای آن است که گزینه محاصره دریایی، زمینی و هوایی همچنان در دستور کار امریکا قرار دارد و انتظار می‌رود این روند در روزهای آینده تشدید شود. در همین چارچوب، هفته گذشته طرح «آیرون گیت» از سوی امریکا اعلام شد. بر اساس این طرح، امریکایی‌ها مدعی هستند گروه کوچکی مستقر در فلوریدا، تحرکات مرزی ایران را رصد خواهد کرد و از طریق اقدامات مخفیانه مانع انتقال مواد دارای کاربرد دوگانه یا تسلیحات به داخل ایران از مرزهای این کشور خواهد شد. به گفته این کارشناس مسائل سیاست خارجی بنابراین در شرایط فعلی به نظر می‌رسد دستور کار ترامپ تشدید محاصره است؛ روندی که می‌تواند تا زمان فراهم شدن شرایط برای اقدام نظامی ادامه پیدا کند. همان‌طور که اشاره شد، هدف ترامپ از این سیاست، تحلیل تدریجی توانمندی‌های ایران، افزایش فشارها و کاهش درآمدهای کشور است تا در نهایت، زمینه برای دستیابی به توافقی که مورد نظر واشنگتن است، فراهم شود.
تلاش نتانیاهو برای کشاندن ترامپ به جنگ اختلافات دو طرف ادامه دارد
قهرمانپور در ادامه و در رابطه با نشست امنیتی اخیر اسراییل پیرامون جنگ با ایران به «اعتماد» گفت: وضعیت داخلی اسراییل به‌گونه‌ای است که پیش‌بینی تحولات آینده آن دشوار به نظر می‌رسد. در حال حاضر پارلمان اسراییل، در اختیار مخالفان است و آنها تا ۴۰ روز آینده اقداماتی را برای پاسخگو کردن بنیامین نتانیاهو آغاز کرده‌اند. در همین راستا، آیزنکوت نامه‌ای به دیوان عالی نوشته و درخواست کرده بود که گزارش‌های امنیتی محرمانه در اختیار او قرار بگیرد. نتانیاهو ابتدا با این درخواست مخالفت می‌کرد، اما در نهایت آن را پذیرفت. از این رو، چشم‌انداز تشکیل دولت جدید در اسراییل از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به باور این پژوهشگر مسائل بین‌الملل، مخالفان نتانیاهو و جریان‌های چپ معتقدند که او برای جلوگیری از تشکیل دولت به رهبری آیزنکوت و ائتلاف مخالفان، ممکن است دست به اقدام نظامی بزند. آنها در این زمینه هشدار داده‌اند. با این حال، دفتر نتانیاهو اعلام کرده است که سیاست خارجی و دفاعی اسراییل در اختیار نخست‌وزیر قرار دارد و این سیاست‌ها با اطلاع و همراهی نهادهای دفاعی و ارتش دنبال می‌شود. در واقع، سیاست نتانیاهو این است که در صورت امکان، با انجام یک اقدام نظامی، بن‌بست سیاسی ایجاد کند تا از تشکیل کابینه به رهبری آیزنکوت و در نهایت برگزاری مجدد انتخابات جلوگیری شود. قهرمانپور در ادامه تاکید کرد: آنچه از اخبار علنی می‌دانیم، این است که در جریان تماس تلفنی دو روز پیش ترامپ و نتانیاهو، بار دیگر اختلاف‌نظرها به بحث و جدل کشیده شده است. ترامپ اعلام کرده که فعلا قصد حمله ندارد، اما نتانیاهو همچنان بر قرار داشتن گزینه نظامی در دستور کار تاکید دارد. سفر اخیر مقام‌های امنیتی و اطلاعاتی موساد به امریکا را نیز باید در همین چارچوب ارزیابی کرد.اسراییلی‌ها چند هفته‌ای است که بار دیگر موضوع هسته‌ای ایران را به عنوان محور فشار مطرح کرده‌اند. آنها مدعی هستند که ایران اقداماتی را در سایت‌های هسته‌ای خود دنبال می‌کند و حتی این احتمال را مطرح کرده‌اند که تهران به سمت انجام آزمایش هسته‌ای حرکت کند. مجموعه این اظهارات می‌تواند بخشی از تلاش اسراییل برای تحت فشار قرار دادن کاخ سفید و ترغیب آن به انجام اقدام نظامی باشد. در مجموع، به نظر می‌رسد اسراییل تلاش دارد از فرصت باقیمانده حداکثر استفاده را ببرد. به‌ویژه نتانیاهو تصور می‌کند که آیزنکوت و جریان مخالفان ممکن است با جلوگیری از حمله به ایران، درصدد تضعیف موقعیت سیاسی او برآیند. با این حال، باید منتظر ماند و دید که آیا ترامپ در نهایت تسلیم فشارهای نتانیاهو خواهد شد یا خیر؟
بازدارندگی نامتقارن؛ راهبرد ایران برای وادار کردن امریکا به مذاکره
این کارشناس ارشد مسائل سیاست خارجی در پاسخ به پرسش پایانی «اعتماد» درباره اهرم‌های دراختیار ایران در صورت بروز رویارویی نظامی گفت: در ارزیابی اهرم‌های ایران باید توجه داشته باشیم که این اهرم‌ها در چارچوب نوعی بازدارندگی نامتقارن و نه بازدارندگی متقارن، قابل بررسی هستند. به عبارت دیگر، هدف ایران شکست نظامی امریکا نیست، بلکه افزایش تاب‌آوری در برابر فشارها و اقدامات نظامی واشنگتن است؛ به‌گونه‌ای که در نهایت امریکا به این جمع‌بندی برسد که راه‌حل نظامی برای بحران ایران وجود ندارد و ناگزیر است در پای میز مذاکره امتیازاتی به تهران بدهد. در همین راستا، ایران اخیرا مجموعه‌ای از اقدامات و موضع‌گیری‌های تهاجمی را در دستور کار قرار داده است. از یک سو، اعلام کرده که محدودیت مربوط به برد موشک‌ها را لغو و از سوی دیگر، موضوع احتمال تغییر دکترین هسته‌ای را مطرح کرده است. همچنین تهران اعلام کرده که در صورت حمله امریکا، ممکن است جغرافیای جنگ را گسترش دهد. در همین چارچوب، تهدید ایران متوجه زیرساخت‌های کشورهای منطقه بوده است؛ به این معنا که اگر امریکا زیرساخت‌های ایران را هدف قرار دهد، ایران نیز زیرساخت‌های کشورهای منطقه را هدف قرار خواهد داد. به گفته قهرمانپور در مجموع، ایران تلاش می‌کند از طریق اتخاذ این راهبرد تهاجمی، هفت شرطی را که پیش‌تر اعلام کرده است به امریکا بقبولاند و واشنگتن را به پذیرش این شروط وادار کند. اما درباره اینکه آیا ایران در تحقق این هدف موفق خواهد شد یا خیر، همچنان با عدم قطعیت‌هایی مواجه هستیم. همان‌طور که امریکا با محدودیت‌هایی روبه‌رواست، ایران نیز به‌دلیل فقدان توازن قدرت، با محدودیت‌هایی مواجه است که به‌مراتب بیشتر از محدودیت‌های طرف امریکایی است. این کارشناس مسائل بین‌الملل در پایان تاکید کرد: با این حال، ایران امیدوار است از طریق تداوم مقاومت و حفظ راهبرد بازدارندگی نامتقارن، در نهایت ترامپ را به پای میز مذاکره بکشاند و امتیازاتی را که مدنظر دارد از واشنگتن دریافت کند. با این وجود، اینکه این سناریو تا چه اندازه قابلیت تحقق دارد، همچنان با ابهام و عدم قطعیت همراه است. از سوی دیگر، درباره راهبرد خود ترامپ نیز ابهاماتی وجود دارد و همین مساله باعث می‌شود نتوان تصویر کاملا قطعی و روشنی از مسیر پیش رو ارایه کرد.