پیام آذری - اعتماد / «شنژن؛ فرصتی برای دیپلماسی جسورانه» عنوان سرمقاله در روزنامه اعتماد به قلم محمدجواد حقشناس است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
در حاشیه اجلاس سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا ـ اقیانوسیه (اپک) که روزهای ۲۷ و ۲۸ آبان به میزبانی چین در شنژن برگزار میشود، قرار است رهبران چین، آمریکا و روسیه در نشستی سهجانبه گرد هم آیند. دیدار برنامهریزیشده شی جینپینگ، دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین میتواند نشانهای از بازآرایی مناسبات قدرت در جهان باشد. برای ایران، پرسش بنیادین این است: آیا کشورمان در نظم در حال شکلگیری، شریکی راهبردی و بازیگری مستقل خواهد بود یا به موضوع چانهزنی و معامله قدرتهای بزرگ تبدیل میشود؟
اهمیت شنژن را باید در بستر فرسایش نظم تکقطبی، افزایش قدرت اقتصادی و فناورانه چین، استمرار نفوذ نظامی روسیه و تلاش آمریکا برای حفظ برتری خود بررسی کرد. پکن با تأکید بر چندجانبهگرایی و نقش کشورهای در حال توسعه، در پی کسب سهم بیشتری در تعیین قواعد جهانی است؛ اما آیا این روند به گسترش مشارکت واقعی کشورها میانجامد یا صرفاً الگوی تازهای از مدیریت جهان توسط قدرتهای بزرگ پدید میآورد؟ احتمال تفاهم واشنگتن و پکن در قالب آنچه «گروه دو» یا G2 خوانده میشود، این پرسش را جدیتر میکند. چندقطبی شدن جهان لزوماً به معنای عادلانهتر شدن آن نیست؛ ممکن است انحصار یک قدرت جای خود را به رقابت یا توافق چند قدرت بدهد، بیآنکه دیگر کشورها سهم بیشتری در تصمیمگیری پیدا کنند.
برای ایران، شناخت این واقعیت ضرورتی راهبردی است. موقعیت کشور در پیوند خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز و اقیانوس هند، ظرفیتهای انرژی، نقش آن در امنیت تنگه هرمز و جایگاه ترانزیتیاش، در کنار رویکرد غربستیزانه حاکم بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی طی نزدیک به نیمقرن، بر اهمیت ایران در محاسبات پکن و مسکو افزوده است. بااینحال، باید میان ارزش ایران بهعنوان شریکی اقتصادی و ژئوپلیتیکی و بهرهگیری از تقابل تهران با غرب بهمثابه اهرمی در رقابت قدرتها تمایز قائل شد.
پرسش مهم این است: آیا چین و روسیه از حلوفصل اختلافات ایران و غرب به همان اندازه استقبال میکنند که از استمرار وضعیت کنونی ایران در معادلات قدرت سود میبرند؟ چین با آمریکا، اروپا و کشورهای عربی خلیج فارس روابط گستردهای دارد و روسیه نیز مناسبات خود با واشنگتن را بر پایه ترتیبات امنیتی خویش و بحران اوکراین تنظیم میکند. هیچیک تعهدی نامحدود به ایران ندارند. همکاری با این کشورها سرمایهای مهم است، اما نباید به واگذاری ابتکار عمل یا محدود شدن گزینههای سیاست خارجی تهران بینجامد.
شنژن از منظر دیگری نیز معنادار است. هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال، زنجیرههای تأمین، تجارت و امنیت انرژی، در کنار توان نظامی، به میدانهای اصلی رقابت قدرتها بدل شدهاند. برای ایران، اقتدار ملی صرفاً محصول موقعیت جغرافیایی یا توان دفاعی نیست. بدون تبدیل سرمایه انسانی، دانش و ظرفیت صنعتی به قدرت اقتصادی مولد، اهمیت ژئوپلیتیکی نیز لزوماً به رفاه مردم یا قدرت چانهزنی پایدار تبدیل نخواهد شد.
در همین چارچوب، روابط ایران و آمریکا نیازمند نگاهی واقعبینانه است. هزینههای جنگ، مخاطرات تداوم بحران و تهدید امنیت انرژی و تجارت جهانی، ضرورت حرکت بهسوی توافقی پایدار را برجسته میکند. اگر موضوع ایران در گفتوگوهای شنژن مطرح شود، این فرصت تنها زمانی به سود کشور خواهد بود که تهران در تعیین چارچوب مذاکرات و توافق احتمالی، نقشی مستقیم و مؤثر داشته باشد. تصمیمگیری دیگران درباره امنیت، اقتصاد و حقوق حاکمیتی ایران، بدون مشارکت خود ایران، نه عادلانه است و نه میتواند پایهای مطمئن برای صلح باشد.
بنابراین، سیاست خارجی به ابتکاری چندوجهی نیاز دارد: حفظ و تقویت همکاری با چین و روسیه، توسعه مناسبات با اروپا و دیگر کشورها، گسترش همکاریهای منطقهای و فراهم کردن امکان گفتوگوی مستقیم و متوازن با آمریکا. عربستان، قطر، عمان و پاکستان نیز میتوانند در کاهش تنش و شکلگیری ترتیبات امنیت جمعی نقشآفرین باشند. امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز باید بر همکاری کشورهای منطقه، احترام به حاکمیت آنان و حقوق بینالملل استوار باشد، نه بر رقابت نظامی یا تحمیل نظارت دائمی خارجی.
بااینهمه، دیپلماسی مقتدر بدون پشتوانه داخلی دوام نمیآورد. سرمایه انسانی، اعتماد عمومی، مشارکت شهروندان و اقتصاد توانمند، قدرت انتخاب ایران را افزایش میدهند. ازاینرو، اصلاح حکمرانی، بازسازی اعتماد عمومی و تجدید میثاق ملی، بخشی از راهبرد استقلال کشور در عرصه بینالمللیاند، نه موضوعاتی جدا از سیاست خارجی.
در آستانه نشست شنژن، تهران نباید منتظر تصمیم قدرتهای بزرگ بماند. دو اقدام مشخص میتواند ابتکار عمل را به دستگاه دیپلماسی بازگرداند.
نخست، اعلام موضع رسمی وزارت امور خارجه. تهران میتواند با صدور بیانیهای روشن، ضمن استقبال از هر ابتکار مؤثر برای کاهش تنش، بر ضرورت پایان جنگ و برقراری صلح پایدار تأکید کند و هشدار دهد که هیچ توافقی درباره امنیت، حقوق حاکمیتی، منافع ملی و آینده ایران، بدون حضور، مشارکت مستقیم و رضایت کشورمان، از مشروعیت سیاسی لازم برخوردار نخواهد بود و نمیتواند مبنای صلحی عادلانه و پایدار قرار گیرد.
دوم، اعلام آمادگی برای ارائه ابتکار دیپلماتیک به میزبانی پکن. تهران میتواند پیشنهاد مشارکت در گفتوگوهای سهجانبه یا چهارجانبه، یا سازوکاری مکمل با حضور مستقیم ایران و طرفهای ذیربط را مطرح کند؛ گفتوگوهایی با هدف کاهش تنش، پایان جنگ، دستیابی به توافقی متوازن و پایدار، رفع تحریمها و تأمین امنیت منطقهای. چنین اقدامی، ضمن بهرهگیری از ظرفیت چین و روابط ایران با روسیه، راه گفتوگوی مستقیم با واشنگتن را نیز باز میگذارد. این پیشنهاد ناظر بر مذاکرات مرتبط با ایران است، نه عضویت یا حضور در اجلاس اقتصادی اپک.
هدف، جایگزین کردن یک وابستگی با وابستگی دیگر نیست؛ ایران باید روابطی متوازن و متنوع ایجاد کند تا هیچ قدرتی نتواند از انزوای آن برای پیشبرد منافع خود بهره بگیرد. راهبرد مطلوب، نه دشمنی دائمی با غرب است و نه چشم دوختن به حمایت بیقیدوشرط شرق؛ بلکه اتخاذ سیاستی مستقل، فرصتشناس و متکی بر خواست مردم است. ایران باید طرف تصمیمگیری باشد و هزینه و فایده هر توافق را خود بسنجد.
ایران در نظم جهانی جدید باید با هوشمندی راهبردی، فرصتشناسی تاریخی و تکیه بر منافع ملی و اراده مردم، به بازیگری مقتدر، مستقل و تأثیرگذار تبدیل شود. این جایگاه با دیپلماسی فعال، تنشزدایی هوشمندانه، بازسازی قدرت ملی و پیوند مستحکم دولت و ملت به دست میآید. آینده ایران باید در تهران و با اراده ملت ایران رقم بخورد، نه بر میز مذاکره دیگران در شنژن یا هر پایتخت دیگری، بدون حضور و مشارکت مؤثر ایران.