پیام آذری - صدای ایران / «صورتحساب جنگ و آدرس غلط» عنوان سرمقاله در روزنامه صدای ایران است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
جنگی که آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آغاز کردند، پس از بیش از هشت ماه، اکنون وارد مرحلهٔ تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن، طرفهایی که در شکلگیری تجاوز نقش داشتهاند، میکوشند جای متجاوز و قربانی را تغییر دهند و هزینههای جنگ را به کشوری تحمیل کنند که خود هدف حمله قرار گرفته است. درخواست شورای همکاری خلیج فارس برای دریافت غرامت از ایران در شورای امنیت سازمان ملل، بخشی از یک سناریوی سیاسی برای بازتعریف روایت جنگ و جبران ناکامیهای راهبردی آمریکا و متحدان منطقهای آن است.
برای فهم ماهیت این سناریو، باید به نقطهٔ آغاز بحران بازگشت. ایران آغازگر این جنگ نبود. آمریکا و رژیم صهیونیستی حمله به خاک ایران را آغاز کردند؛ حملاتی که به شهادت هزاران شهروند غیرنظامی، زنان و کودکان، مقامهای سیاسی و فرماندهان نظامی انجامید و زیرساختهای حیاتی، مراکز اقتصادی و تأسیسات غیرنظامی کشور را هدف قرار داد. بنابراین، هرگونه بحث دربارهٔ مسئولیت حقوقی و مالی پیامدهای این جنگ، بدون توجه به منشأ تجاوز، تلاشی برای تحریف واقعیت است. در این میان، نقش برخی کشورهای عربی منطقه را نمیتوان نادیده گرفت. این کشورها به جای اتخاذ موضعی مستقل و تلاش برای جلوگیری از گسترش جنگ، در سطوح مختلف با آمریکا همراهی کردند. بخشی از این همراهی از طریق در اختیار گذاشتن پایگاههای نظامی، حریم هوایی و امکانات لجستیکی برای عملیات نظامی آمریکا علیه ایران صورت گرفت و بخش دیگر در قالب حمایت سیاسی و دیپلماتیک از اقدامات واشنگتن و تلآویو بروز یافت. در واقع، برخی دولتهای منطقه نه تنها در برابر تجاوز سکوت کردند، بلکه با فراهم کردن امکانات عملیاتی، عملاً به بخشی از معادلهٔ جنگ تبدیل شدند.
اکنون همین کشورها در شورای امنیت از ایران مطالبهٔ غرامت میکنند. دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس در نشست ۱۳ نوامبر شورای امنیت، مدعی استفادهٔ ایران از بیش از ۷ هزار موشک و پهپاد علیه کشورهای عضو این شورا شد و خواستار پاسخگویی تهران و پرداخت غرامت شد.
اما پرسش اساسی اینجاست: آیا میتوان پیامدهای یک جنگ را از علت آغاز آن جدا کرد؟ آیا کشورهایی که خاک و امکانات خود را در اختیار نیروهای متجاوز قرار دادهاند، میتوانند بدون پاسخگویی دربارهٔ نقش خود، صرفاً با اشاره به خساراتی که در جریان جنگ متحمل شدهاند، خود را قربانی معرفی کنند؟
این همان تناقض بزرگی است که در موضع اخیر شورای همکاری خلیج فارس دیده میشود. کشورهای عربی میخواهند هزینههای ناشی از جنگ را به ایران منتقل کنند، اما دربارهٔ سهم خود در فراهم کردن مقدمات و امکانات تجاوز سکوت میکنند. گویی آمریکا و اسرائیل میتوانند از پایگاههای مستقر در منطقه برای حمله به ایران استفاده کنند، اما کشورهای میزبان هیچ مسئولیتی در قبال پیامدهای قابل پیشبینی این تصمیم نداشته باشند.
واقعیت این است که ایران در این جنگ، برخلاف محاسبات اولیهٔ واشنگتن و برخی پایتختهای عربی، نه تنها تسلیم نشد، بلکه توانست هزینههای تجاوز را به طرف مقابل و حامیان منطقهای آن تحمیل کند. یکی از اهداف راهبردی ایران در این نبرد، تغییر محاسبات هزینه و فایده برای متجاوزان بود؛ به این معنا که هیچ قدرتی نتواند بدون پرداخت هزینهٔ سنگین، امنیت و ثبات ایران را هدف قرار دهد.
برای برخی دولتهای عربی، جنگ فرصتی برای تحقق یک آرزوی دیرینه بود: تضعیف راهبردی ایران و تغییر موازنهٔ قدرت در منطقه به نفع خود. آنها تصور میکردند با همراهی آمریکا و اسرائیل، میتوانند از نتیجهٔ این تقابل بهرهمند شوند و در نظم منطقهای پس از جنگ جایگاه بالاتری به دست آورند. اما این محاسبه به قمار روی اسب بازنده شباهت داشت. نه تنها سناریوی فروپاشی یا تسلیم ایران محقق نشد، بلکه گسترش دامنهٔ بحران، امنیت اقتصادی و سرمایهگذاری در کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی را نیز با مخاطرهٔ جدی روبهرو کرد.
از این منظر، مطالبهٔ غرامت از ایران را باید تلاش برای انتقال مسئولیت شکست محاسباتی به طرف مقابل دانست. هنگامی که فشار نظامی نتوانسته اهداف مورد انتظار را محقق کند و هزینههای جنگ به داخل کشورهای منطقه نیز رسایت کرده است، اکنون تلاش میشود از مسیر دیپلماسی و سازوکارهای حقوقی، روایت دیگری از جنگ ساخته شود؛ روایتی که در آن، ایران به جای متجاوزان در جایگاه متهم قرار گیرد.
پاسخ تهران به این سناریو باید بر دو محور استوار باشد: نخست، تبیین حقوقی حق دفاع مشروع ایران و مستندسازی نقش کشورهایی که امکانات سرزمینی و نظامی خود را در اختیار متجاوزان قرار دادهاند؛ دوم، طرح فعالانهٔ مطالبهٔ جبران خسارات ایران از آمریکا، اسرائیل و دولتهایی که در تجاوز مشارکت داشتهاند. در این زمینه، استدلالهای مطرحشده دربارهٔ سابقهٔ کمیسیون غرامت سازمان ملل پس از حملهٔ عراق به کویت اهمیت دارد. در آن پرونده، عراق مسئول خساراتی شناخته شد که حتی در نتیجهٔ عملیات نظامی ائتلاف علیه کویت ایجاد شده بود؛ زیرا این خسارات در زنجیرهٔ پیامدهای تجاوز عراق قرار داشت. بر همین مبنا، نمیتوان پذیرفت که امروز کشور هدف تجاوز، مسئول پرداخت هزینههای ناشی از واکنش دفاعی خود معرفی شود، در حالی که آغازکنندگان جنگ و تسهیلکنندگان آن از پاسخگویی معاف بمانند.
همچنین بند «و» مادهٔ ۳ قطعنامهٔ ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، دربارهٔ در اختیار قرار دادن قلمرو یک کشور به دولت دیگر برای ارتکاب عمل تجاوز، ظرفیت مهمی برای طرح بحث مسئولیت دولتهای همکار دارد.
نکتهٔ مهم دیگر آن است که ایران نباید اجازه دهد مطالبهٔ غرامت کشورهای عربی به ابزاری برای تطهیر نقش آنها در جنگ تبدیل شود. تهران باید به جای قرار گرفتن در موضع دفاعی صرف، ابتکار عمل سیاسی و حقوقی را در دست بگیرد و این پرسش را در برابر جامعهٔ جهانی قرار دهد: اگر قرار است دربارهٔ خسارات جنگ و مسئولیت پرداخت غرامت بحث شود، چرا صورتحساب متوجه کسانی نیست که جنگ را آغاز کردند و امکانات خود را در اختیار آنها گذاشتند؟
کشوری که هدف تجاوز قرار گرفته است، نباید به جای متجاوزان هزینه بپردازد. کشورهای منطقه باید بدانند که میزبانی از جنگ علیه یک همسایه، تصمیمی بدون پیامد نیست. نمیتوان در زمان حمله، شریک و همراه متجاوز بود و پس از ناکامی آن، خود را قربانی بیطرف معرفی کرد.
سناریوی جدید شورای همکاری خلیج فارس شاید بتواند برای مدتی موضوع را از میدان واقعی مسئولیتها منحرف کند، اما نمیتواند یک واقعیت اساسی را تغییر دهد: منشأ این بحران، تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران بود. اگر قرار است صورتحسابی برای این جنگ صادر شود، باید ابتدا به نام آغازکنندگان تجاوز و سپس به نام کسانی نوشته شود که در فراهم کردن مقدمات آن نقش داشتهاند؛ نه به نام کشوری که برای دفاع از حاکمیت و امنیت خود وارد میدان شد.