پیام آذری - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
صادق ملکی در مقام تحلیلگر، از منظری کلانتر و متفاوت به توافق مکه نگاه میکند و با هشدار نسبت به پیامدهای تداوم تنش میان تهران و واشینگتن، تأکید کرد: هرچه شاهد تداوم تنش بین ایران و آمریکا باشیم، به همان اندازه ائتلافهای منطقهای و بینالمللی علیه کشورمان شکل خواهد گرفت.
به گفته این دیپلمات اسبق، «اگر تفاهم امضاشده میان دو کشور ایران و آمریکا که اکنون به حاشیه رفته، صرفا به یک پروژه محدود و مقطعی، مشابه تجربه برجام، تقلیل پیدا کند، نهتنها بحرانهای موجود برطرف نخواهد شد، بلکه زمینه برای تشدید مخاطرات امنیتی علیه ایران نیز فراهم میشود». به گفته او «مسئله اصلی نه پرونده هستهای و نه موضوعاتی مانند تنگه هرمز، بلکه خروج روابط ایران و آمریکا از وضعیت بحرانی چهار دهه گذشته است؛ روابطی که بیش از آنکه بر همکاری استوار باشد، بر تقابل و نفی متقابل بنا شده است». ملکی با اشاره به تحولات امنیتی اخیر منطقه، هشدار داد که «اگر روند دیپلماسی شکست بخورد و روابط تهران و واشینگتن به سمت عادیسازی حرکت نکند، احتمال ورود منطقه به مرحلهای از جنگ گستردهتر وجود دارد». او دراینباره اظهار کرد: «آنچه تاکنون شاهد آن بودهایم، هنوز جنگ تمامعیار نبوده است. اگر درگیری واقعی و گستردهای آغاز شود و ایران از نظر ظرفیتهای دفاعی و اقتصادی دچار تضعیف شود، آن زمان تنها موضوع پیمان مکه مطرح نخواهد بود، بلکه بسیاری از همسایگان ایران ممکن است با انگیزههای مختلف نسبت به تحولات داخلی و مرزی کشور طمع پیدا کنند».
تحلیلگر ارشد مسائل منطقه، «توافقنامه دفاع مشترک مکه» میان عربستان، ترکیه و پاکستان را در همین چارچوب ارزیابی کرد و گفت «این توافق بیش از آنکه علت تحولات آینده باشد، میتواند بستر حقوقی و سیاسی برخی سناریوهای احتمالی در صورت بیثباتی گسترده در منطقه باشد. بنابراین بدون عادیسازی روابط ایران و آمریکا، پیمان مکه میتواند مقدمه ائتلافهای بزرگتر منطقهای شود». با چنین برداشتی، وی معتقد است: «هریک از همسایگان ایران، متناسب با ظرفیتها و ملاحظات خود، ممکن است در شرایط بحرانی رفتار متفاوتی در پیش بگیرند». به تعبیر ملکی، «ترکیه در صورت بروز شرایط خاص، میتواند با استناد به پیوندهای قومی و مذهبی، مانند آنچه در سوریه تجربه کرده، به دنبال ایفای نقش فعالتر باشد. پاکستان نیز اگرچه به دلیل ملاحظات داخلی، از جمله وضعیت بلوچستان و حضور جمعیت قابل توجه شیعیان، با محدودیتهای بیشتری مواجه است، اما نمیتوان احتمال ایفای نقش آن را نادیده گرفت».
همچنین از نگاه او «برخی دیگر از همسایگان از جمله امارات متحده عربی و حتی بازیگران پیرامونی دیگر نیز ممکن است در صورت تضعیف شدید ایران، مطالبات و محاسبات امنیتی خود را فعالتر دنبال کنند». ملکی در ادامه با رد برخی تحلیلها درباره کاهش توان نظامی آمریکا تصریح کرد: «این تصور که آمریکا با کمبود تجهیزات یا مهمات روبهروست، ارزیابی دقیقی نیست. آمریکا همچنان از ظرفیتهای بسیار بالایی برای ورود به جنگهای گسترده برخوردار است و نباید با اتکا به چنین تحلیلهایی دچار خطای محاسباتی شد». وی در عین حال تأکید دارد که «همانگونه که نباید تواناییهای ایران نادیده گرفته شود، گرفتار نوعی اعتمادبهنفس کاذب نیز نباید شد». او ادامه داد که «ایران در چارچوب ظرفیتهای خود کشوری قدرتمند است، اما در یک رویارویی مستقیم و گسترده با آمریکا، بدون تردید موازنه قدرت به سود واشینگتن خواهد بود. هنر سیاست آن است که ضمن حفظ اصول و منافع ملی، از ظرفیت مذاکره برای کاهش تهدیدها و افزایش فرصتها استفاده شود».
این کارشناس مسائل منطقه همچنین درباره موضوع نیروهای همپیمان ایران در منطقه اظهار کرد: «این مسئله نیز میتواند در قالب یک توافق جامع مدیریت شود». به اعتقاد او، «تقریبا تمامی قدرتهای منطقه از ابزار نفوذ و نیروهای همسو در محیط پیرامونی خود استفاده میکنند و این موضوع منحصر به ایران نیست. از این رو، در یک چارچوب توافقی و با حفظ توازن منطقهای، امکان تعریف سازوکارهایی برای مدیریت این پرونده نیز وجود دارد».
ملکی در بخش دیگری از این گفتوگو با اشاره به اینکه آمریکا نیز خواهان برهمخوردن کامل موازنه قدرت در منطقه نیست، افزود «واشنگتن نه به دنبال ترکیهای بسیار قدرتمندتر از ایران است و نه عربستانی که به تنهایی قدرت برتر منطقه شود. در نگاه کلان آمریکا، حفظ نوعی توازن میان بازیگران منطقه همچنان اهمیت دارد». وی همچنین نسبت به برخی سناریوهای مبتنی بر تجزیه کشورهای منطقه هشدار داد و گفت: «اگر روزی کشوری با ابعاد و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران دچار فروپاشی یا تجزیه شود، این روند محدود به ایران نخواهد ماند. چنین وضعیتی میتواند به سرعت به پاکستان، عراق و حتی ترکیه نیز سرایت کند. همانگونه که تجزیه ترکیه نیز در نهایت امنیت و تمامیت ارضی ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد».
ملکی در ادامه تصریح کرد «راه برونرفت از بحرانهای کنونی، حرکت به سمت توافقی پایدار و آغاز روند عادیسازی روابط میان ایران و آمریکاست». به گفته او «توافقی که صرفا بر یک پرونده مشخص مانند موضوع هستهای متمرکز باشد، دوام چندانی نخواهد داشت؛ اما اگر به شکلگیری یک نظم امنیتی جدید در منطقه منجر شود، میتواند امنیت کشورهای خاورمیانه را به یکدیگر گره بزند و زمینهساز صلحی پایدار باشد». دیپلمات پیشین کشورمان متذکر شد «امنیت ایران باید با امنیت همسایگانش پیوند بخورد؛ همانگونه که ناامنی در هر کشور منطقه، ناامنی برای دیگران تلقی شود. تنها در چنین شرایطی است که خاورمیانه از چرخه بحرانسازی فاصله میگیرد و به سمت توسعه، همکاری و صلح پایدار حرکت خواهد کرد».
خبرنگار: عبدالرحمن فتح اللهی