پیام آذری - دنیای اقتصاد /متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
نیلوفر ادیبنیا| النینو، پدیدهای که در نگاه اول تنها به تغییر دمای اقیانوسها مربوط میشود، در عمل میتواند بسیار فراتر از مرزهای اقیانوس آرام اثر بگذارد. تغییر الگوهای دما و بارش ناشی از این پدیده میتواند کشاورزی، منابع آب، انرژی، تجارت و حتی قیمت برخی کالاها را در کشورهای مختلف تحتتاثیر قرار دهد. به همین دلیل، بازگشت النینو همواره مورد توجه اقتصاددانان و سیاستگذاران قرار میگیرد؛ چراکه یک تغییر آبوهوایی در یک منطقه میتواند از مسیر تولید و تجارت، آثار خود را به اقتصاد کشورهای دیگر نیز منتقل کند.
این موضوع برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ اقتصادی که بخشهایی از آن به کشاورزی، منابع آب و انرژی وابسته است و از همین رو، نسبت به تغییرات گسترده در الگوهای آبوهوایی آسیبپذیر است. شناخت سازوکار النینو و بررسی پیامدهای آن میتواند تصویری روشنتر از فرصتها و ریسکهایی ارائه دهد که این پدیده برای اقتصاد ایران ایجاد میکند.
النینو چیست؟
بر اساس گزارش مرکز تحقیقات اقیانوسشناسی و هواشناسی آتلانتیک وابسته به اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، النینو به گرمشدن غیرمعمول آبهای سطحی اقیانوس آرام استوایی گفته میشود که بهطور نامنظم و معمولا در فاصلههای سه تا ششساله رخ میدهد. این پدیده با تضعیف بادهای تجاری که در شرایط عادی از سمت آمریکای جنوبی به سوی آسیا میوزند، ارتباط دارد. براساس این گزارش، در شرایط عادی، این بادها آبهای گرم سطحی را به سمت غرب اقیانوس آرام میرانند و در بخش شرقی، نزدیک سواحل آمریکای جنوبی، موجب بالا آمدن آبهای سردتر از اعماق اقیانوس میشوند. اما زمانی که این بادها ضعیف میشوند، تجمع آب گرم در غرب اقیانوس آرام تغییر میکند و آبهای گرم در محدوده گستردهتری از اقیانوس، از نزدیکی گینه نو تا سواحل آمریکای جنوبی، گسترش مییابند. این تغییر تنها به دمای اقیانوس محدود نمیشود، بلکه میتواند الگوهای گردش جوی را نیز دگرگون کند و در نتیجه، بر میزان بارش، مسیر توفانها و شرایط اقلیمی مناطق مختلف جهان اثر بگذارد. البته شدت و محل بروز این پیامدها در هر دوره النینو یکسان نیست. النینو پدیدهای جدید نیز نیست و شواهد تاریخی و اقلیمی نشان میدهد که این چرخه دستکم هزاران سال است در سیستم اقلیمی زمین وجود دارد. اگرچه این پدیده معمولا هر 3 تا 6سال یکبار رخ میدهد، شدت آن میتواند بسیار متفاوت باشد و همه دورههای النینو الزاما با پیامدهای شدید همراه نیستند.
النینو چه اثری بر بارش ایران دارد؟
ایران هم از این تغییر آبوهوایی تاثیر میگیرد. برای ایران، یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی النینو، تغییر در الگوی بارش است. بر اساس پژوهشی منتشرشده در یک ژورنال تخصصی آبشناسی که دادههای بارش ایران در فاصله سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده است، دورههای النینو در بسیاری از حوضههای کشور با افزایش ناهنجاری بارش همراه بودهاند؛ با این حال، شدت و جهت این تغییرات در مناطق مختلف یکسان نیست. این مطالعه نشان میدهد که در دورههای النینوی شدید، بخشهایی از مرکز ایران ممکن است با کاهش بارش مواجه شوند؛ درحالیکه جنوبشرق کشور میتواند افزایش قابلتوجه بارندگی را تجربه کند. بنابراین، نمیتوان النینو را صرفا عاملی برای افزایش یا کاهش بارندگی در سراسر کشور دانست، بلکه اثر آن به موقعیت جغرافیایی و شدت این پدیده بستگی دارد. همین تفاوت منطقهای، اهمیت النینو را برای مدیریت منابع آب و برنامهریزی کشاورزی در ایران دوچندان میکند.
النینو چگونه به خاک و کشاورزی ایران میرسد؟
تاثیر النینو بر ایران تنها به میزان بارش محدود نمیشود. تغییرات آبوهوایی ناشی از این پدیده میتواند رطوبت خاک و در نتیجه، وضعیت خشکسالی کشاورزی را نیز تحتتاثیر قرار دهد. پژوهشی درباره پیشبینی خشکسالی کشاورزی در ایران با استفاده از شاخص نوسان جنوبی النینو (ENSO)، شاخص پوشش گیاهی و پارامترهای هواشناسی نشان میدهد که ENSO میتواند یکی از عوامل موثر در شکلگیری خشکسالی کشاورزی باشد؛ هرچند آثار آن لزوما بلافاصله ظاهر نمیشود. بر اساس این مطالعه، کمبود بارش تقریبا یکماه بعد بر خشکسالی کشاورزی اثر میگذارد؛ درحالیکه اثر ENSO در بازههای زمانی طولانیتری آشکار میشود. النینو میتواند از طریق تغییر در الگوی بارش، رطوبت خاک و وضعیت پوشش گیاهی، بهطور غیرمستقیم بر شرایط کشت و عملکرد محصولات کشاورزی در ایران اثر بگذارد. این زنجیره اثرگذاری نشان میدهد که یک پدیده اقلیمی در اقیانوس آرام چگونه میتواند پس از عبور از مسیرهای جوی، خود را در خاک و مزارع ایران نشان دهد و در نهایت، به مسالهای اقتصادی برای تولیدکنندگان، مصرفکنندگان و سیاستگذاران تبدیل شود.