پیام آذری - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
خروج نیروهای باقی‌مانده آمریکایی تنها یک گام در تلاش بزرگ‌تر و چندساله برای تحول در رابطه آمریکا و عراق است.
عراق قرار است چهار «روز حاکمیت» را به‌عنوان تعطیلات ملی برگزار کند؛ اقدامی که خروج کامل نیروهای آمریکایی از این کشور را گرامی می‌دارد. اگرچه طرح خروج نیروهای آمریکایی پیش از نخست‌وزیری علی الزیدی تدوین شده بود، اما با چشم‌انداز گسترده‌تر او برای بازگرداندن اقتدار دولت عراق همخوانی دارد. این چشم‌انداز شامل تسریع تلاش‌ها برای خلع سلاح تمام جریان‌های مسلح در کشور تا ژوئن ۲۰۲۷ نیز می‌شود.
به نوشته الجزیره، الزیدی هفته گذشته در مجمع عمومی سازمان ملل گفت دولت او «تلاش می‌کند اطمینان حاصل کند که دولت، تصمیم‌گیرنده نهایی در مسائل مربوط به صلح و جنگ باشد و سلاح‌ها و ابزارهای قدرت در اختیار نهادهای قانون اساسی باقی بمانند؛» وی افزود: «با پایان مأموریت ائتلاف بین‌المللی در عراق، ما در حال انتقال روابط خود با شرکای راهبردی‌مان به مرحله‌ای تازه هستیم؛ مرحله‌ای که از همکاری نظامی به همکاری اقتصادی و توسعه‌ای در راستای منافع مشترکمان حرکت می‌کند.»
عراق در حال سازگار شدن با واقعیت امنیتی تازه
به گفته داگلاس سیلیمن، سفیر سابق آمریکا در عراق و کویت، خروج نیروهای آمریکایی ظاهراً بخشی از راهبرد الزیدی برای «تضعیف سیاسی» جریان‌های مسلح بانفوذ، است. این جریان‌ها مدت‌هاست حضور نظامی آمریکا و دیگر بازیگران خارجی مانند ترکیه را یکی از دلایل اصلی خود برای حفظ انبارهای سلاح و زنجیره‌های فرماندهی مستقل خود می‌دانند. برخی از آنها پیش‌تر اعلام کرده‌اند که از تحویل سلاح‌هایشان خودداری خواهند کرد.
سیلیمن که ریاست مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس را بر عهده دارد، گفت: «نخست‌وزیر عراق به‌وضوح تلاش می‌کند یک استدلال سیاسی در برابر عراقی‌ها ایجاد کند که این نیروها دیگر دلیل سیاسی برای در اختیار داشتن این سلاح‌ها ندارند».
با این همه، به نظر می‌رسد این یک اقدام بسیار پرریسک است که می‌تواند در ادامه راه را برای یک رویارویی داخلی بالقوه فاجعه‌بار باز کند. همچنین این احتمال وجود دارد که اگر گروه‌های مستقر در عراق به هدف قرار دادن دارایی‌های آمریکا ادامه دهند، فشار واشنگتن بر عراق افزایش یابد.
فرصتی برای الزیدی یا رقبا؟
چگونگی مدیریت پایان استقرار ائتلاف تحت رهبری آمریکا، موسوم به «عملیات عزم راسخ»، از سوی دولت عراق، پیامدهای گسترده‌ای برای آینده امنیت این کشور خواهد داشت. الزیدی از هم‌اکنون تلاش کرده در چارچوب تلاش گسترده‌تر برای خلع سلاح و ادغام جریان‌های مسلح در نیروهای دولتی عراق، برخی تدابیر حفاظتی ایجاد کند.
بااین‌حال، به گفته رناد منصور، مدیر ابتکار عراق در اندیشکده چتم هاوس، جریان‌های مسلح همسو با «محور مقاومت» در منطقه، در نهایت همچنان «کاملاً در وضعیت جنگی قرار دارن؛ بنابراین آنها به مقابله با آمریکا و منافع آمریکا ادامه خواهند داد. به باور منصور، اگرچه الزیدی وعده ادامه همکاری و ادغام با آمریکا و دیگر متحدان غربی را داده، پشت این اظهارات احتمالاً نگرانی‌هایی وجود دارد؛ زیرا برخی معتقدند حضور پیشین آمریکا در کشور مانند سدی در برابر تغییر گسترده‌تر سیاست عمل می‌کرد.
به گفته منصور: «نگرانی دولت عراق اکنون این است که شاید آمریکا دیگر به عراق نیاز نداشته باشد یا در بدترین حالت، عراق را نیز کشوری مطرود و بیش از حد نزدیک به ایران بداند و در نتیجه آن را به هدف دیگری تبدیل کند». به گفته منصور، این هدف قرار دادن ممکن است در نهایت به شکل تحریم‌ها یا تشدید حملات آمریکا و اسرائیل به خاک عراق صورت گیرد.
محمد صالح، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در مؤسسه تحقیقات سیاست خارجی و کارشناس عراق، نیز معتقدست که در برخی بخش‌های دولت عراق، اشتیاق برای خروج نیروهای آمریکایی احتمالاً کمتر از چیزی است که اظهارات رسمی و تعطیلات ملی نشان می‌دهند. صالح از وجود نگرانی پنهانی نسبت به تغییر وضعیت امنیتی موجود در شرایط آشفتگی منطقه‌ای سخن گفت و به تهدید همچنان موجود سلول‌های خفته داعش، تغییر روندهای فرامرزی در سوریه پس از اسد و همچنین جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران اشاره کرد.
آیا نیروهای مسلح عراق می‌توانند بر روی پای خود بایستند؟
نه دولت عراق و نه پنتاگون تصویر روشنی از شکل آینده همکاری‌های امنیتی ارائه نکرده‌اند؛ به‌ویژه در زمینه پشتیبانی اطلاعاتی و لجستیکی که در شکست سرزمینی داعش نقش مهمی داشت؛ بااین‌حال، یک منبع منطقه‌ای آگاه از وضعیت به الجزیره گفت این رابطه «احتمالاً کمتر بر حضور نظامی مشاهده‌پذیر متمرکز خواهد بود و بیشتر بر اطلاعات، آموزش، پشتیبانی فنی، ایجاد ظرفیت و همکاری نهادی تمرکز خواهد کرد.» این منبع این تغییر را «آزمونی برای این دانست که آیا رابطه‌ای که برای دوره مداخله نظامی ایجاد شده می‌تواند به یک شراکت متعارف‌تر میان دولت‌های مستقل تبدیل شود یا نه».
چندین کارشناس خاطرنشان کردند که نیروهای امنیتی عراق، از جمله ارتش، پلیس، نیروهای مبارزه با تروریسم و جریان‌های مسلحی که به‌عنوان بخشی از نیروهای بسیج مردمی با داعش جنگیده‌اند، در مقابله با داعش پیشرفت‌های قابل‌توجهی داشته‌اند. این امر ممکن است پیامدهای عملیاتی خروج فیزیکی نیروهای آمریکایی را تا حدی کاهش دهد.
به گفته سیلیمن: «در نیروهای امنیتی عراق توانایی‌های واقعی و تجربه واقعی وجود دارد. افرادی که من در ارتش با آنها صحبت می‌کنم کاملاً اطمینان دارند که می‌توانند با بیشتر تهدیدها علیه حاکمیت عراق مقابله کنند». اما درحالی‌که پارلمان عراق در ماه مه بخشی از کابینه را تصویب کرد، چندین سمت کلیدی امنیتی، از جمله وزارت دفاع، همچنان بدون وزیر هستند. سیلیمن گفت دولت عراق همچنان فاقد یک توانایی قابل‌توجه در زمینه دفاع هوایی مستقل است؛ موضوعی که اگر وضعیت امنیت داخلی از کنترل خارج شود، می‌تواند یک ضعف بزرگ باشد.
سیلیمن گفت: «این یکی از حوزه‌هایی است که در آن آسیب‌پذیری وجود خواهد داشت، زیرا روشن است که جریان‌های مسلح حاضر بوده‌اند از پهپادها، راکت‌ها و موشک‌ها علیه اهداف عراقی در داخل عراق استفاده کنند و ارتش عراق در حال حاضر واقعاً راهی برای دفاع در برابر آنها ندارد.»
دگرگونی در ماهیت روابط
البته خروج نیروهای باقی‌مانده آمریکایی تنها یک گام در تلاش بزرگ‌تر و چندساله برای تبدیل رابطه آمریکا و عراق از یک رابطه نظامی به رابطه‌ای اقتصادی است. الزیدی در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل وعده یک «رنسانس» اقتصادی داد و متعهد شد صنعت پتروشیمی عراق را تقویت کند و مسیرهای جدید انتقال سوخت‌های فسیلی را خارج از تنگه هرمز ایجاد کند.
محدود شدن رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه هرمز در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تأثیری بسیار شدید بر عراق داشته است؛ به‌طوری که تولید نفت این کشور در ماه مارس تا ۶۰ درصد کاهش یافت. دونالد ترامپ نیز در جریان دیداری در کاخ سفید در ماه ژوئیه وعده داد «توافق‌های زیادی» با عراق در راه است و به ذخایر عظیم نفت این کشور اشاره کرد.
حمزه حداد، پژوهشگر وابسته به برنامه امنیت خاورمیانه در مرکز امنیت آمریکای جدید، گفت هیچ نشانه فوری‌ای وجود ندارد که آمریکا قصد داشته باشد رویکرد خود در قبال عراق را به‌طور اساسی تغییر دهد؛ کشوری که همچنان میزبان بزرگ‌ترین سفارت آمریکا در جهان در بغداد و بزرگ‌ترین کنسولگری آمریکا در اربیل است.
اما تعمیق ادغام اقتصادی ممکن است در کوتاه‌مدت متوقف بماند. حداد گفت: «مهم است توجه داشته باشیم که برای اینکه این اتفاق با موفقیت رخ دهد، وضعیت منطقه باید بهبود پیدا کند. درگیری در اطراف عراق همیشه همکاری اقتصادی را دشوارتر خواهد کرد. علاوه بر این، درگیری به گروه‌های مسلح بهانه‌ای برای ادامه موجودیت می‌دهد.»