پیام آذری - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
تهران افزایش قیمت نفت را نه یک پیامد ناخواسته در جریان این مناقشه، بلکه یک دستاورد راهبردی تلقی می‌کند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز شنبه اعلام کرد که دو نفتکش، که هر یک حامل حدود دو میلیون بشکه نفت خام بودند، پس از برخورد با مین‌های دریایی در تنگه هرمز دچار آتش‌سوزی شده‌اند. بر اساس این اعلام در روز شنبه، نفتکش اول با یک مین برخورد کرده که منجر به انفجار و «آتش‌سوزی شدید» شده است؛ نفتکش دوم نیز با مینی برخورد کرده که باعث شده این کشتی «در شعله‌های عظیم آتش» گرفتار شود.
سی‌ان‌ان نوشت، جنگ میان ایالات متحده و ایران، با ایجاد اختلال شدید در جریان نفت از طریق دو آبراه حیاتی — یعنی تنگه هرمز و در هفته‌های اخیر، تنگه باب‌المندب — بازار جهانی نفت را دگرگون کرده است. ایران اکنون حملات خود را به نفت‌کش‌هایی که از تنگه هرمز و خلیج فارس عبور می‌کنند شدت بخشیده است؛ اقدامی که موجب کاهش حجم نفت خروجی از منطقه شده و قیمت جهانی نفت خام را در سطحی بالاتر از ۱۰۰ دلار برای هر بشکه نگه داشته است.
حملات به شناورهای تجاری از ژوئن ۲۰۲۶/ منبع: سی‌ان‌ان
تحلیلگران بر این باورند که تشدید حملات ایران، واکنشی به خروج حجم زیادی از نفت از تنگه هرمز در هفته‌های اخیر است. به گفته تحلیلگران، این بحران پیامدهای بلندمدتی برای بازار جهانی نفت به همراه خواهد داشت. گئورگ زاخمان، پژوهشگر ارشد در اندیشکده بروگل، به شبکه سی‌ان‌ان گفت که کشورهای واردکننده نفت بیش از پیش درک می‌کنند که باید «مصرف نفت خود را به صورت ساختاری کاهش دهند» تا در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشند. او افزود که این اقدام، در کنار تدابیر دیگر، می‌تواند به «محافظت از آن‌ها در برابر این جهانِ به‌طور فزاینده نامطمئن» کمک کند.
ضربه دیگری به بازارهای نفت خام
پس از آنکه جنگ موجب اختلال در تنگه هرمز شد، تنگه باب‌المندب از نظر استراتژیک اهمیت بیشتری پیدا کرده است. به گفته ریچارد برونز، از بنیان‌گذاران موسسه انرژی اسپکتس، در اوج فعالیت‌ها، روزانه حدود ۴.۵ میلیون بشکه نفت خام از بندر ینبع عربستان در دریای سرخ صادر می‌شد که بخش عمده آن – حدود ۳ میلیون بشکه در روز – از طریق تنگه باب‌المندب عبور می‌کرد. او می‌گوید اما با تشدید تهدیدهای حوثی‌ها در تابستان امسال، این جریان‌ها «فروپاشیدند».
به گفته یوهانس رائوبال، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت کپلر، اگر حوثی‌ها شروع به تهدید کشتی‌های متعلق به همه کشورها کنند، «این امر ضربه دیگری به بازارهای نفت خام وارد خواهد کرد؛ قیمت‌ها را دوباره به شدت بالا می‌برد و توازن عرضه و تقاضا را به شدت تحت فشار قرار می‌دهد».
تردد نفت خام و میعانات گازی از تنگه باب‌المندب بر تفکیک بنادر مبدأ (بر حسب بشکه در روز)/ منبع: سی‌ان‌ان
اما پس از حمله ماه گذشته پهپادهایی که از داخل خاک عراق علیه خط لوله «شرق-غرب» عربستان – که نفت خام را به سمت بنادر این کشور در دریای سرخ منتقل می‌کند – صورت گرفت، ریاض به سرعت تغییر رویه داد و با بهره‌گیری از عملیات انتقال نفت (شاتل) که با پشتیبانی ارتش آمریکا انجام می‌شد، صادرات نفت خام از طریق تنگه هرمز را افزایش داد.
کشورهای آسیایی – که بزرگترین خریداران نفت عربستان هستند – بیشترین فشار این بحران را در طول جنگ متحمل شده‌اند، اما با کاهش مصرف خود را با شرایط وفق داده‌اند. چین نیز با استفاده از ذخایر استراتژیک خود، وارداتش را به شدت کاهش داده است. این بحران همچنین برخی کشورهای خاورمیانه را بر آن داشته تا به دنبال مسیرهای صادراتی جدیدی از طریق خط لوله‌هایی باشند که هنوز ساخته نشده‌اند. رائوبال از شرکت کپلر می‌گوید: «هرچه این مناقشه طولانی‌تر شود، قدرت مانور (اهرم فشار) ایران کمتر می‌شود؛ زیرا سایر کشورها قادر خواهند بود مسیرهای جایگزینی ایجاد کنند».
گزینه جایگزینی برای جهان وجود ندارد
المانیتور هم در این رابطه نوشت: بهبود کوتاه‌مدت صادرات نفت خاورمیانه در ماه گذشته، با از سرگیری حملات متوقف شده و تلاش‌ها برای تکمیل مجدد ذخایر را با دشواری مواجه کرد. امین ناصر، مدیرعامل شرکت «سعودی آرامکو»، در ۵ اکتبر هشدار داد که از زمان آغاز درگیری‌ها در اواخر فوریه، جهان نزدیک به ۳ میلیارد بشکه از عرضه کل نفت خود را از دست داده است؛ رقمی که تقریباً معادل نیمی از نفت خام و فرآورده‌های نفتی است که به‌طور معمول در همین بازه زمانی از تنگه هرمز عبور می‌کردند. ناصر در «مجمع هوش انرژی» در لندن گفت: «این سیستم هم‌اکنون نیز تحت فشار شدیدی قرار دارد. با توجه به اینکه جهان گزینه جایگزین چندانی در اختیار ندارد، حاشیه اطمینانِ عرضه به‌طرز نگران‌کننده‌ای ناچیز شده است».
به گفته کارشناسان، تعیین دقیق میزان نفتی که برای مقابله با اختلالات احتمالی بعدی در دسترس است دشوار می‌باشد؛ زیرا بخشی از نفتِ موجود در آمارِ ذخایر، برای تداوم فعالیت‌های عملیاتی سیستم ضروری است و بخشی دیگر نیز در مکان‌هایی قرار دارد که قابل رصد نیستند.
آمار ذخایر جهانی، مجموع موجودی کشورها را در بر می‌گیرد؛ اما کاهش در رقم کل به این معنا نیست که ذخایر در همه جا رو به کاهش است. ممکن است در برخی کشورها میزان ذخایر افزایش یابد، در حالی که کاهش شدیدتر در کشورهای دیگر، رقم کلی جهانی را پایین می‌آورد. همچنین، دسترسی به تمام این بشکه‌های نفت یکسان نیست؛ میزان دسترسی به آن‌ها به محل نگهداری، نوع نفت و امکان انتقال آن‌ها به مقصدی که مورد نیاز است، بستگی دارد. بر اساس داده‌های شرکت کپلر، مجموع ذخایر جهانی نفت خام در اوایل اکتبر به ۳.۳۵ میلیارد بشکه رسید، در حالی که این رقم در ماه مارس ۳.۷ میلیارد بشکه بود.
با این حال، یوهانس رائوبال، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت کپلر، به المانیتور گفت که این رقم کلی، بیش از مقدار واقعیِ نفتی را نشان می‌دهد که می‌توان برای جبران کمبود عرضه از آن استفاده کرد. روبال گفت: «میلیون‌ها بشکه نفت به‌طور دائمی در بخش‌هایی نظیر ته‌مانده مخازن (که معمولاً بین ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت مخزن را تشکیل می‌دهد)، نفت موجود در خطوط لوله، و ذخایر عملیاتی مورد نیاز پالایشگاه‌ها برای تداوم فعالیت‌های فیزیکی، محبوس شده‌اند». به گفته روبال، تعیین دقیق مقدار نفتی که می‌توان بدون ایجاد اختلال در عملیات برداشت کرد دشوار است، زیرا این کار مستلزم بررسی تک‌تک مخازن به‌صورت جداگانه خواهد بود. روبال افزود: «باید توجه داشت که ذخایری زیرزمینی نیز وجود دارند که ما قادر به مشاهده آن‌ها نیستیم — برای مثال در چین و عربستان سعودی — و این مقادیر در مجموعه داده‌های قابل‌مشاهده ما لحاظ نشده‌اند».
بازسازی ذخایر
بهبود کوتاه‌مدت در صادرات نفت خاورمیانه در ماه سپتامبر تداوم نیافت و همین امر تلاش‌ها برای بازسازی ذخایر را با دشواری مواجه کرد. بر اساس داده‌های ردیابی کشتی‌ها توسط شرکت کپلر، صادرات نفت خام از این منطقه در تاریخ ۲۴ سپتامبر و همچنین در بازه زمانی ۲۷ تا ۲۹ سپتامبر، از سطوح پیش از جنگ فراتر رفت و به رقمی بین ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسید. اما پس از آن، با از سرگیری حملات در منطقه، جریان صادرات تضعیف شد. طبق گزارش کپلر، در ماه جاری روزانه نزدیک به ۱۰ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده است که نسبت به رقم حدوداً ۱۱ میلیون بشکه‌ای در ماه سپتامبر، کاهش نشان می‌دهد.
سهم ماهانه از نفت خام جهانیِ حمل‌شده از طریق دریا/ منبع: سی‌ان‌ان
برای اینکه ذخایر به‌شکل پایدار احیا شوند، صادرات باید از میزان مصرف جاری پیشی بگیرد و کمبودهای مداوم در عرضه را جبران کند. افزایش موقت در محموله‌های ارسالی، لزوماً برای بازسازی ذخایرِ تقلیل‌یافته‌ی بازار کافی نیست. جان کمپ، بنیان‌گذار و مدیر پلتفرم تحلیل بازار انرژی، به المانیتور گفت که اگر جریان نفت خام به‌طور پایدار به حالت عادی بازگردد، ذخایر تثبیت شده و احتمالاً طی ۲۴ تا ۳۶ ماه آینده به‌تدریج بازسازی خواهند شد. کمپ افزود: «در غیر این صورت، تداوم کاهش ذخایر می‌تواند به‌سرعت باعث افزایش قیمت‌های نقدی (Spot prices) و همچنین افزایش اختلاف قیمت‌ها (Spreads) شود».
آزادسازی ذخایر اضطراری
دولت‌ها همچنین در تلاشند تا از طریق آزادسازی ذخایر اضطراری، بازار را آرام کنند. در دوم اکتبر، کشورهای گروه هفت اعلام کردند که قصد دارند ۱۰۰ میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک نفت و سوخت را از طریق آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) آزاد کنند و انتظار می‌رود این آزادسازی بلافاصله آغاز شود و حدود چهار ماه ادامه یابد. این اعلامیه پس از تعهد قبلی آژانس بین‌المللی انرژی در ماه مارس برای آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک منتشر شد که از این تعداد ۳۲۵ میلیون بشکه تا دوم اکتبر آزاد شده بود. در ابتدا این موضوع سوالاتی را در مورد اینکه آیا این بشکه‌ها نشان‌دهنده عرضه اضافی هستند یا خیر، ایجاد کرد.
کالوم مک‌فرسون، رئیس بخش کالاها در بانک اینوستک، به المانیتور گفت: «با خواندن نامه‌ای که گروه هفت منتشر کرد، مشخص نبود که آیا این بشکه‌ها بخشی از فرآیند آزادسازی ذخایر اعلام شده در ماه مارس هستند یا چیزی تکمیلی برای آن. شاید اهمیت اعلامیه گروه هفت این بود که اروپا اکنون بیشتر آزادسازی مورد توافق قبلی را با استفاده از گازوئیل به جای نفت خام تکمیل خواهد کرد. در حال حاضر، بزرگترین مشکل، سوخت‌های میان تقطیر با خلوص بالا هستند، نه نفت خام.»
در ۱۵ اکتبر، اعضای آژانس بین‌المللی انرژی توافق کردند که آزادسازی‌های باقیمانده تحت توافق ماه مارس را تسریع کنند، که در مجموع حدود ۱۰۰ میلیون بشکه می‌شود، از جمله بیش از ۲۰ میلیون بشکه گازوئیل که قرار است در اسرع وقت آزاد شود. این آژانس اعلام کرد که تقریباً ۳۳۰ میلیون بشکه قبلاً آزاد شده است. کل آزادسازی‌ها از تعهد اولیه ۴۰۰ میلیون بشکه‌ای فراتر خواهد رفت، زیرا برخی از اعضا بیش از آنچه در ابتدا متعهد شده بودند، آزاد کرده‌اند، در حالی که برخی دیگر قصد انجام این کار را داشتند. در این اطلاعیه مشخص نشده است که چه مقدار از آزادسازی شامل نفت خام و چه مقدار از محصولات تصفیه شده مانند گازوئیل و سوخت جت خواهد بود. دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، در بحبوحه افزایش قیمت‌ها، خواستار آزادسازی ذخایر گازوئیل شده بود.
ترکیب آزادسازی مهم است زیرا نفت خام نمی‌تواند مستقیماً جایگزین سوخت‌های نهایی شود. ابتدا باید تصفیه شود و در دسترس بودن محصولات خاص به ظرفیت و لجستیک پالایشگاه بستگی دارد. گازوئیل و سوخت جت به طور ویژه تحت فشار قرار گرفته‌اند، چرا که قیمت‌ها نه تنها تحت تأثیر درگیری‌های خاورمیانه، بلکه تحت تأثیر حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه، محدودیت‌های صادرات گازوئیل روسیه و محدودیت‌های چین بر حمل و نقل سوخت نیز قرار گرفته‌اند. مک‌فرسون گفت: «گازوئیل و سوخت جت، بزرگترین مشکل بازار هستند، زیرا این چیزی است که مردم مصرف می‌کنند؛ این نفت خام نیست.»