پیام آذری - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مهدی زارع| ال‌نینو وقتی رخ می‌دهد که بادهای تجاری (بادهایی که معمولا از شرق به غرب در اقیانوس آرام می‌وزند) ضعیف می‌شوند. در حالت عادی، بادهای قوی آب‌های گرم را به سمت غرب اقیانوس آرام -نزدیک اندونزی و استرالیا- می‌رانند و آب‌های سرد از عمق اقیانوس در سواحل آمریکای جنوبی بالا می‌آیند. وقتی این بادها ضعیف می‌شوند، آب‌های گرم دیگر به سمت غرب جمع نمی‌شوند و به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام حرکت می‌کنند. سطح آب در مرکز و شرق اقیانوس آرام گرم‌تر از حالت عادی می‌شود. این گرمایش، الگوهای جوی را تغییر می‌دهد و پدیده ال‌نینو شکل می‌گیرد. این پدیده بخشی از یک چرخه طبیعی بزرگ‌تر به نام نوسان جنوبی ال‌نینو (ENSO) است و معمولا هر دو تا هفت سال یک بار رخ می‌دهد. سوپر ال‌نینو یا ال‌نینوی بسیار قوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ با شدت در حد یا فراتر از رویدادهای تاریخی برآورد شده، اثرات مستقیمی بر الگوی بارش و دما در خاورمیانه دارد و اثرهای اصلی آن با شرایط جنگ در تنگه هرمز و بازارهای جهانی نهاده‌ها و مواد غذایی تشدید می‌شود. این ترکیب، زنجیره تأمین غذا، کشاورزی و کسب‌وکارهای وابسته را در زمستان ۱۴۰۵ و سال ۱۴۰۶ تحت تأثیر قرار می‌دهد. این گرمایش، الگوهای باد و بارش را در سراسر جهان تغییر می‌دهد و باعث خشک‌سالی در برخی مناطق و بارندگی شدید در مناطق دیگر می‌شود. وقتی دمای سطح آب در منطقه کلیدی اقیانوس آرام بیش از حدود دو درجه سانتی‌گراد از میانگین بلندمدت بالاتر رود، به آن «سوپر» یا «بسیار قوی» می‌گویند.
اثر سوپر ال‌نینو بر ایران معمولا باعث بارندگی بیشتر از میانگین در بخش‌هایی از ایران و خاورمیانه به‌ویژه در فصل‌های سرد می‌شود. از سوی دیگر، در فصل گرم دمای هوا اغلب گرم‌تر از حالت عادی و موج‌های گرما در بهار و تابستان بعدی شدیدتر می‌شوند. اثر مستقیم روی کشاورزی ایران معمولا کمتر از مناطق استوایی است، اما اگر با کمبود آب در تابستان، تحریم و مشکلات اقتصادی همراه شود، می‌تواند فشار روی تولید محصولات و هزینه‌ها را افزایش دهد. الگو بارش می‌تواند در برخی مناطق ایران پتانسیل افزایش بارش را فراهم کند و به کشت دیم یا پُر‌شدن مخازن کمک کند، اما گرمای بیشتر نیاز آبی گیاهان را افزایش می‌دهد و خطر تنش حرارتی و آفات را بالا می‌برد. کشاورزی خاورمیانه به‌شدت وابسته به واردات نهاده‌ها -کود، سوخت و بذر- بوده و در بسیاری از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد به واردات مواد غذایی وابسته است. تنگه هرمز مسیر حیاتی صادرات کودهای نیتروژنی -اوره و آمونیاک- از منطقه خلیج فارس است که حدود ۳۰ تا ۴۲ درصد صادرات جهانی اوره و ۲۰ تا ۳۰ درصد آمونیاک را پوشش می‌دهد. اختلالات ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران باعث آسیب به واحدهای تولید کود، افزایش قیمت جهانی کود تا حدود ۳۱ درصد در ۲۰۲۶ و محدودیت عرضه شده است. بازسازی کامل ظرفیت‌ها ممکن است سه تا پنج سال طول بکشد. این کمبود کود، همراه با افزایش قیمت سوخت و هزینه حمل‌ونقل، باعث کاهش مصرف کود در مزارع آسیب‌پذیر می‌شود و تولید محصولات را در فصل‌های کاشت ۱۴۰۵-۱۴۰۶ محدود می‌کند. در ایران، علاوه بر آسیب‌های مستقیم جنگ به زیرساخت‌های کشاورزی و زنجیره تأمین، هزینه تولید بالا می‌رود و دسترسی کشاورزان به نهاده‌ها دشوارتر می‌شود. محصولات غلات -گندم و ذرت- سبزیجات و دام‌پروری که به آب و کود وابسته‌اند، بیشتر آسیب می‌بینند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس با وجود ذخایر راهبردی چهار تا شش‌ماهه، در صورت طولانی‌شدن اختلالات با افزایش قیمت‌های داخلی و زنجیره تأمین مواجه می‌شوند. کشورهای شکننده‌تر مانند یمن، لبنان، سوریه و عراق که تولید داخلی محدود و بحران اقتصادی دارند، آسیب‌پذیرتر هستند.
پیش‌بینی‌های جهانی نشان می‌دهد قیمت گندم دوروم (durum) افزایش می‌یابد و ذرت نیز روند صعودی ملایم دارد، در حالی که برخی محصولات مانند سویا ممکن است کمتر آسیب ببینند. این فشارها تا ۱۴۰۶ ادامه می‌یابد و تورم غذایی را تشدید می‌کند. گندم دوروم دومین گونه زراعی مهم گندم و دهمین محصول زراعی مهم دنیاست که حدود شش درصد سطح زیر کشت گندم را شامل می‌شود و تولید سالانه آن بین ۳۷ تا ۴۰ میلیون تن است. ترکیب ال‌نینو و جنگ ایران و بسته‌بودن تنگه هرمز اثر افزایشی دارد. خشکی یا گرمای غیرعادی در برخی مناطق تولید جهانی را کاهش می‌دهد و هم‌زمان هزینه نهاده‌ها و حمل‌ونقل بالا می‌ماند. سازمان‌هایی مانند FAO و WFP هشدار داده‌اند که این ترکیب می‌تواند میلیون‌ها نفر را به ناامنی غذایی حاد سوق داده و هزینه‌های کمک‌های بشردوستانه را افزایش دهد. برنج بیشترین آسیب را می‌بیند، چون بخش عمده تولید جهانی آن در جنوب و جنوب شرق آسیا متمرکز است و ال‌نینو معمولا باران‌های موسمی -مانسون- را ضعیف می‌کند. هند بزرگ‌ترین تولیدکننده و صادرکننده جهان با بارش موسمی کمتر از نرمال، با کاهش تولید حدود چهار تا هفت درصد مواجه می‌شود و احتمال محدودیت صادرات هند و افزایش قیمت جهانی برنج در سال ۲۰۲۷ وجود دارد. ویتنام، تایلند، اندونزی و فیلیپین با آسیب‌های مشابهی مواجه هستند. در مورد گندم در آسیای مرکزی و ایران معمولا شرایط مساعدتر (بارش بهتر) و عملکرد مثبت‌تر قابل انتظار است، ولی خشکی می‌تواند بر تولید هند و استرالیا اثر منفی بگذارد. در کسب‌وکارهای کشاورزی و صنایع غذایی، با سوخت گران‌تر، بیمه کشتیرانی بالاتر و تأخیر در زنجیره تأمین، حاشیه سود کاهش می‌یابد. افزایش قیمت مواد غذایی اولیه به تورم کلی دامن می‌زند و تقاضا برای کالاهای غیراساسی را کم می‌کند. اوج اثرهای اقلیمی احتمالا در پاییز ۱۴۰۵ و تا پایان بهار ۱۴۰۶ رخ می‌دهد. البته ذخایر غلات جهانی در حال حاضر نسبتا مناسب است و می‌تواند بخشی از شوک را جذب کند، اما تداوم جنگ و شدت ال‌نینو این ذخایر را ضعیف می‌کند.
احتمال افزایش بارندگی نسبت به میانگین در غرب، جنوب غرب و بخش‌هایی از مرکز کشور وجود دارد. این موضوع می‌تواند به کشاورزی دیم (به‌خصوص گندم و جو) کمک کند و منابع آب زیرزمینی و سدها را تغذیه کند. در صورت مدیریت درست، بارش‌های زمستانی می‌تواند پوشش گیاهی را بهتر کند و به دامداری کمک کند. اگر با مدیریت درست تولید داخلی محصولات اساسی افزایش یابد، فشار روی واردات و ارز کمتر می‌شود. اولویت‌های زیر را برای ماه‌های پیش‌رو با توجه به شرایط سوپر ال‌نینو می‌توان پیشنهاد داد:
تخصیص اولویت‌دار و شفاف ارز به کالاهای اساسی و نهاده‌های کشاورزی، با تمرکز کامل منابع ارزی محدود بر واردات گندم، ذرت، جو، روغن، کود، بذر، داروهای دامی و مواد اولیه پروتئینی. این کار برای جلوگیری از کمبود نهاده و فروپاشی تولید دام و طیور لازم است که در حال حاضر با بحران نقدینگی مواجه است.
استفاده از مسیرهای زمینی و همسایگان عراق، ترکیه، آسیای میانه و قراردادهای تهاتری برای جبران اختلال محاصره دریایی لازم است. از سوی دیگر تقویت ذخایر راهبردی و سامانه توزیع هدفمند با افزایش ذخایر گندم، روغن و نهاده‌های دامی به حداقل شش تا هشت ماه مصرف الزامی است.
این موارد باید در قالب یک «بسته اضطراری امنیت غذایی و تاب‌آوری ارزی» با منابع بودجه ۱۴۰۶ و اعتبارات فوق‌العاده تأمین شوند. اولویت این موارد مستقیم به تداوم زنجیره تولید غذا تا پایان ۱۴۰۶ مربوط می‌شوند. موفقیت آنها نیز وابسته به هماهنگی کامل بین بانک مرکزی، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه و ستاد اقتصادی دولت است.