پیام آذری - اعتماد /متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
سعید مدنی، جامعهشناس و پژوهشگر از سخنرانان همایش انجمن علمی روانپزشکان ایران بود که با محور «پیامدهای تروما در جامعه دچار توالی تروما» صحبت کرد.
مدنی معتقد است که جامعه ایران از سالیان دور در معرض تروماهای مختلفی قرار گرفته و پیامدهای این تروما با واکنش‌های مختلف اجتماعی مواجه بوده ولی در مجموع، وضعیت ایجاد شده در جامعه ایران از دهه 1390 به این سو را می‌توان به «توالی تروماها و توالی بحران‌ها» تعبیر کرد.
از نظر این جامعهشناس، در جامعه مواجه با توالی بحران‌ها، تروما یک استثنا نیست بلکه یک قاعده است و تحلیل تروما به عنوان یک قاعده اجتماعی، کاملا متفاوت از تروما به عنوان یک استثنا و ابعاد و آثارش بسیار وسیع‌تر است.
مدنی تاکید داشت که باید به تفاوت ترومای فردی و ترومای جمعی و ترومای اجتماعی توجه کنیم چون ناامیدی در یک فرد ممکن است او را تا مرز خودکشی پیش ببرد ولی جامعه به خودکشی نمی‌رسد بلکه درنهایت، ناامید می‌شود ولی می‌تواند سویه دیگری را انتخاب کند و پویایی و دینامیزم اجتماعی موجب می‌شود مفاهیم ناامیدی اجتماعی، برای جامعه چندان موضوعیت نداشته باشد بلکه تغییر سویه امید در جامعه می‌تواند موردنظر قرار بگیرد.
مدنی در صحبت‌های خود، دو دیدگاه درقبال تروما را مورد بررسی قرار داد و گفت: «یک دیدگاه، تروما را ضربه‌ای موجد آسیب جسمی، روحی یا اجتماعی برای فرد می‌داند اما دیدگاه دوم، تروما را به عنوان عامل انتفاع برای کسب منفعت و دستیابی به وضعیت بهتر درنظر دارد و می‌گوید که تروما، می‌تواند موجب آگاهی و تعالی و منافع بیشتر و رشد مثبت شود و لزوما تبعات و آثار منفی ندارد و می‌تواند پیامدها و آثار کاملا غیر منتظره‌ای برای فرد در پی داشته باشد به گونه‌ای که فرد به دلیل مواجهه با شرایط سخت و دشوار و ضربه، به بازبینی خود، زندگی و جهان پیرامونش می‌اندیشد و ممکن است زندگی خود را تغییر بدهد. مصداق رویکرد مثبت به تروما، تجربه ویکتور فرانکل (روانپزشک اتریشی و مبدع معنادرمانی) در اردوگاه آشوویتس است که به تدوین نظریه مشهور لوگوتراپی منجر شد و این تجربه، برای فرانکل در این حد دستاورد داشت که توانست شرایط اردوگاه آشوویتس را طی کند، بنابراین برمبنای رویکرد مثبت، ایجاد حس مقبولیت و رضایتبخش بعد از تروما، موجب هویت‌یابی و ایجاد احساس شایستگی به دست آمده از آن شرایط سخت و احساس توانمندی و افزایش اراده می‌شود.»
نقش تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت در تروما، تفاوت واکنش به تروما در جامعه مرفه و محروم و اهمیت بستر اجتماعی وقوع تروما، واکنش جنسیتی و رویکرد مثبت زنان بعد از تروما، آثار مثبت تروما در طبقات متوسط، گروه‌های کم‌درآمد و فرودستان به دلیل تمایل به تغییر و تحرک اجتماعی از دیگر مباحثی بود که مدنی در صحبت‌های خود به آن اشاره کرد اما مهم‌ترین بخش صحبت‌های این جامعهشناس، تحلیل وضعیت امروز جامعه ایران درقبال ترومای جمعی بود و مدنی با طرح سوالی درباره محل استقرار جامعه ایران درقبال ترومای جمعی گفت: « برای تحلیل تاثیر تروما در جامعه ایران باید به چند ویژگی کلیدی توجه کنیم. اولین ویژگی این است که جامعه ایران، در معرض تهدیدات مختلف اعم از نظامی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. تهدیدات نظامی همین است که نمی‌دانیم فردا صبح جنگ شده یا نشده و فردا صبح بمباران می‌شود یا نمی‌شود. تهدیدات سیاسی همان حوادث دی‌ماه است که همه با آن آشناییم. افزایش خشونت هم از دیگر تهدیدهای جامعه ایران است. ویژگی دوم این است که جامعه ایران، یک جامعه جنبشی است. در جامعه جنبشی، نارضایتی به عنوان یک امر ذهنی، به اعتراض تبدیل می‌شود. در تمام جوامع، ناراضی و نارضایتی وجود دارد اما در جامعه‌ای و در شرایطی، این نارضایتی، به عنوان یک ویژگی ذهنی و یک امر ذهنی، به یک رفتار اجتماعی تبدیل شده و بروز داده می‌شود. جنبشی بودن جامعه ایران از دهه 70 شروع شده و اعتراضات متوالی و چرخه متوالی اعتراضات در جامعه ایران هم حاصل همین ویژگی جامعه جنبشی است که تا اطلاع ثانوی هم ادامه دارد. سومین ویژگی جامعه ایران این است که در مواجهه با مداخله یا تهاجم یا تهدید خارجی، مایل به بیگانه‌ستیزی است. تهدید خارجی، نوعی درون‌گرایی در جامعه ایجاد می‌کند و جامعه خودش را جمع می‌کند و نسبت به مسائل داخلی محافظه‌کار می‌شود. امیل دورکیم (جامعهشناس فرانسوی) می‌گوید که این محافظه‌کاری تحت‌تاثیر وجدان عمومی ایجاد می‌شود. وجدان عمومی، مجموعه‌ای از احساسات و عواطف جمعی است که در طول نسل‌ها در جامعه شکل می‌گیرد و استمرار و بقا و کارکرد دارد. جامعه‌ای با این سه ویژگی مهم، هم در معرض تروما، هم در زمان تروما و هم بعد از تروما، سه وضعیت قابل بررسی دارد. جامعه ایران فعلا با تهدید تروما مواجه است و به همین دلیل هم با نگرانی از بالفعل شدن این تهدید، در دوره صبر و انتظار اجتماعی به‌سر می‌برد. در حال حاضر، ایران در معرض مواجهه با ترومای تهدید بمباران امریکا و تورم 115درصدی موادغذایی است که نمی‌دانیم اگر این تورم به 200 درصد برسد، چه باید کرد؟ وضعیت دوم، درون تروماست یعنی زمانی که تهدید انجام شده و فرصت تغییر هم وجود ندارد و جامعه در مواجهه با یک وضعیت سخت، ضربه خورده و به این فکر می‌کند که چطور آثار و عواقب این ضربه را تحمل کند که این وضع هم مصداق‌های فراوان دارد. نابسامانی اقتصادی و تورم و جنگ، اشکال مختلف ترومایی است که جامعه درون آن قرار گرفته. وضعیت سوم، شرایط پس از تروما و زمانی است که ضربه وارد شده و حادثه، پایان یافته و فرصت پردازش و ترمیم ایجاد شده است. مصداق‌های وضعیت بعد از تروما برای جامعه ایران هم، اعتراضات دی به عنوان واکنش به ترومای جنگ 12 روزه است. بنابراین، جامعه ایران، هم در معرض تروماست، هم دچار تروماست و هم در وضعیت بعد از تروما قرار دارد. شرایط برای جامعه‌ای که در هر سه وضعیت قرار دارد، به شدت پیچیده‌تر از جامعه‌ای است که در یکی از این وضعیت‌هاست چون موجب می‌شود جامعه، طیفی از واکنش‌ها را در برابر تروما داشته باشد.»
مدنی تاکید داشت که صحبت‌هایش، معطوف به جامعه با وضعیت پس از تروما و ارزیابی و تحلیل بعد از ضربه است و گفت که ویژگی‌های جامعه ایران (مواجهه با تهدیدهای دایمی، جامعه جنبشی و تهدید خارجی) وضعیت بعد از تروما را تا حدی تحت تاثیر قرار می‌دهد علاوه بر آنکه بقایای تهدیدات، تلقی جامعه از تاثیر اندک توافق ایران و امریکا یا انتظار برای آغاز دوباره درگیری‌ها و حتی برقراری صلح و آرامش بعد از توافق هم به واکنش‌های متفاوت منجر خواهد شد. مدنی همچنین گفت که تداوم یا توقف وضعیت جنبشی جامعه ایران و همچنین تهدیدهای خارجی هم، واکنش‌های دوران بعد از تروما را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد اما در تحلیل واکنش نسبت به تروما باتوجه به وضعیت پیچیده جامعه ایران، انتظار داشت که دو نوع واکنش نسبت به تروما در جامعه ایران ایجاد شود؛ واکنش اول که نوعی تسلیم و انفعال و به تعبیری، درماندگی آموخته شده است و به‌زعم این جامعهشناس، تجربه استمرار اعتراض و خستگی از مجموع شرایط سخت، از انواع واکنش تسلیم و انفعال و درماندگی است که البته آسیب‌زاست و به افزایش آسیب‌های اجتماعی و آسیب‌های روانی و افزایش مشتری‌های روانپزشکان و افزایش تعداد معتادان منجر خواهد شد. مدنی اشاره داشت که دومین واکنش، یک رویکرد مثبت با جمع‌بندی از آنچه بر سر جامعه آمده و اعتراض نسبت به علل و عوامل وضعیتی است که پشت سر گذاشته و این واکنش هم به گسترش و تقویت جنبش‌های اجتماعی و مطالبه‌گری منجر خواهد شد.
مدنی معتقد بود که علائم بالینی جامعه مواجه با تروما، در رویکرد مثبت در قالب اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی و در رویکرد منفی، در قالب آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی پدیدار می‌شود و گفت: «باتوجه به ویژگی‌های جامعه ایران، ارزیابی من از واکنش‌های بعد از تروما، غلبه رویکرد مثبت است چنانکه طی این سال‌ها هم شاهد اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی در جامعه ایران بوده‌ایم. همین جریان غالب، می‌تواند رویکرد منفی را تضعیف کند چنانکه با رشد جنبش‌های اجتماعی، آسیب‌های اجتماعی کاهش پیدا کرده است. رشد جنبش‌های اجتماعی بعد از تروما، تلاشی برای تغییر وضعیت است و در تقابل با درون‌گرا شدن و دچار آسیب شدن قرار می‌گیرد. حذف یا کاهش تهدید خارجی و منتفی شدن تهاجم هم رویکرد مثبت را تقویت خواهد کرد، چون جامعه، دیگر نگران تهدید خارجی نیست و از درون‌گرایی و محافظه‌کاری فاصله می‌گیرد و رادیکال‌تر برخورد می‌کند. بعضی عوامل ساختاری در جامعه ایران و به‌طور مشخص، نابرابری، بیکاری، تبعیض ، با زندگی روزمره مردم سروکار دارد و می‌تواند بر تقویت جنبش‌های اجتماعی (رویکرد مثبت بعد از تروما) یا افزایش آسیب‌های اجتماعی (رویکرد منفی بعد از تروما) تاثیرگذار باشد. اگر این عوامل ساختاری ثبات داشته باشد، انگیزه برای رویکرد مثبت در شرایط بعد از تروما بیشتر خواهد شد. ارزیابی من این است که امروز، جامعه ایران بعد از عبور از وضعیت تروماتیک، با همان رویکرد مثبت پیش می‌رود اما ارزیابی جامعه از تمام شدن جنگ و چگونگی تمام شدن جنگ، رشد گرایش‌های خشونت گرا یا خشونت پرهیز در جامعه، سرعت در کنترل تهدیدات اقتصادی، سهم قابل‌توجه عامل اقتصادی در تحولات جامعه ایران و همچنین، تجدیدنظر یا عدم تجدیدنظر در سیاست‌های کلان هم می‌تواند در این رویکردها اثر بگذارد.»
بنفشه سام گیس