بلندگوی میدان دست کیست؟

پیام آذری - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
زهره فراهانی| بیش از ۲۰۰ شب از آغاز تجمعات شبانه گذشته و در تصویری که به یکی از شب‌های میدان انقلاب نسبت داده شده، حالا نام رئیس‌جمهور روی بنری با درخواست برکناری او دیده می‌شود. رسول منتجب‌نیا در گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید کسانی که چنین شعارهایی می‌دهند، «جمعیت اندکی» هستند.
پرسش او از نهادهای مسئول این است که چه کسی تریبون میدان را به آنها داده است؟ «تقاضای برکناری پزشکیان» روی بنر نوشته شده است. روزنو در ۱۸ آبان تصویری را بازنشر کرد که آن را به تجمع شب ۱۶ آبان در میدان انقلاب تهران نسبت می‌دهد. از خود عکس می‌شود متن بنر را خواند. شمار کسانی که پشت این مطالبه‌اند یا سهمشان از حاضران در میدان از آن پیدا نیست. در گفت‌وگوی «شرق» با رسول منتجب‌نیا، از شعارهای علیه پزشکیان و مطالبه استعفای او هم پرسیدیم. بحث خیلی زود از نوشته روی بنر به خود تریبون رسید. تسنیم در ۲۵ شهریور از رسیدن تجمعات شبانه به شب دویستم خبر داده بود و آغاز آن را به نخستین شب‌های جنگ، پس از حمله ۹ اسفند ۱۴۰۴ برمی‌گرداند. در کنار این برنامه‌ها، پیش‌تر حسن رسولی، نایب‌رئیس جبهه اصلاحات ایران، به خبرآنلاین گفته بود که شخصا پلاکاردهایی علیه محمدباقر قالیباف، عباس عراقچی، حسن روحانی و محمدجواد ظریف در تجمعات شبانه دیده است. در هفته اول مهر نیز ویدئویی از تجمع مقابل خانه روحانی منتشر شد که در آن علیه او، ظریف و محمد خاتمی شعار می‌دادند. رد مخالفت با مذاکره را می‌شود در بخشی از این شعارها گرفت، اما از روی تکرار نام‌ها نمی‌شود فهمید که در هر صحنه چه کسانی حضور داشته‌اند یا چه اندازه از جمعیت با آنها همراه بوده است. تفاوت بنر تازه در این است که خواسته‌ای مشخص را متوجه شخص رئیس‌جمهور می‌کند. منتجب‌نیا وقتی درباره همین بنرها و ادامه تجمعات حرف می‌زند، بحث را از کسانی شروع می‌کند که به گفته او با انگیزه دیگری به میدان آمده‌اند.
روایت منتجب‌نیا از شب‌های اول
رسول منتجب‌نیا، دبیرکل حزب جمهوریت ایران اسلامی، دو موضوع را از هم جدا می‌کند؛ یکی اصل حضور مردم و دیگری شیوه اداره تجمع‌ها. به گفته او، حضور اصناف، اقشار و صاحبان گرایش‌های مختلف از پشتوانه‌های نظام بوده، به رزمندگان، سیاست‌مداران و دیپلمات‌ها دلگرمی داده و جایی برای آنچه او نقشه ترامپ و اسرائیل برای ایجاد تحرک در داخل ایران هم‌زمان با حمله نظامی می‌خواند، باقی نگذاشته است. به روایت او، در آغاز، مسئولان مردم را به حضور در میادین دعوت کردند و حاضران زیر یک پرچم، علیه آمریکا و اسرائیل و در حمایت از کشور و نظام شعار دادند. ‌او برای تداوم این حضور شرط می‌گذارد. به عقیده‌اش اداره تجمع‌ها باید در اختیار مرجعی قانونی و مورد قبول عموم باشد تا جمعیت بتواند بر سر هدف مشترک هماهنگ بماند. او بر انسجامی تأکید دارد که به گفته‌اش امام خمینی، رهبر شهید و رهبر سوم انقلاب بر آن اصرار داشته‌اند. معتقد است چنین همبستگی‌ای در جنگ و در موقعیت‌های دیگر به قدرت ایران می‌افزاید. برای توضیح وضع معکوس هم به مولوی رجوع می‌کند و از سکنجبینی می‌گوید که صفرا را بیشتر می‌کند. به تعبیر او، چیزی که می‌تواند به پیروزی کمک کند، با ایجاد شکاف می‌تواند زمینه شکست را فراهم کند. در تحلیل منتجب‌نیا، پس از شهادت رهبری، جایگزینی سریع او با رهبری جوان‌تر و همکاری رئیس‌جمهور، دولت و دیگر مسئولان، طرف مقابل را به این فکر انداخت که همبستگی داخل کشور را هدف بگیرد. او به پیام‌های رهبر انقلاب درباره وحدت و پرهیز از تبدیل اختلاف سلیقه به شکاف اشاره می‌کند و از تعبیری یاد می‌کند که به امام خمینی نسبت می‌دهد؛ اینکه اختلاف‌انداختن میان مردم کار شیطان است. مثال‌هایش از دامن‌زدن به اختلاف شیعه و سنی و تفاوت‌های قومی و سیاسی تا ساختن مرزهایی با عنوان «انقلابی و غیرانقلابی»، «طرفدار و غیرطرفدار ولایت فقیه» و «خودی و غیرخودی» را در بر می‌گیرد. منتجب‌نیا از خودپسندی و خودشیفتگی به‌عنوان انگیزه‌های فردی نام می‌برد و در بحث درباره دامن‌زدن به شکاف‌ها، از سیا و موساد هم اسم می‌برد. تعبیر صریح او درباره کسانی که در این مقطع به اختلاف دامن می‌زنند، این است که «خواسته یا ناخواسته عامل آمریکا و اسرائیل هستند». استدلالش این است که در مقطعی که به باور او ایران دست بالا را دارد و در جهان به‌عنوان یک قدرت جدی دیده می‌شود، چنین رفتاری به سود ترامپ و نتانیاهو و به زیان نظام، رهبری و انقلاب تمام می‌شود و در ادامه‌ درباره انگیزه و وابستگی آنها چند احتمال را پیش می‌کشد.
از مخالفت با مذاکره تا اصرار بر جنگ
منتجب‌نیا حتی تعبیر «اقلیت پرصدا» را برای کسانی که از آنها انتقاد دارد، زیاد می‌داند. می‌گوید «اینها اقلیت هم نیستند، یک جمعیت اندکی هستند». برآوردش از انگیزه این افراد هم صریح است. به اعتقاد او، بعضی از پیروزی رزمندگان، موفقیت دولت و شادی مردم ناخشنودند و مدام به استقبال شکست می‌روند. گاهی این نگاه را در شعار جنگ تا نابودی آمریکا و اسرائیل می‌بیند و برای توضیح سابقه‌اش به شعارهای مربوط به حذف اسرائیل از نقشه در دوره محمود احمدی‌نژاد اشاره می‌کند. نمونه دیگر از نظر او برداشت نظامی از «صدور انقلاب» است. می‌گوید برخی پیروزی را فقط در جنگ می‌جویند؛ در حالی که به برداشت او، عقل، قرآن، روایات و سخنان رهبران انقلاب بر صلح و سازش تأکید دارند. تفسیرش از سخن امام خمینی این است که منظور از صدور انقلاب، انتقال فرهنگ آن و جلب توجه دیگران بوده و برای این کار قرار نبوده نیروی نظامی به کشوری اعزام شود.‌او برداشت گروهی از این افراد را به تفکری نسبت می‌دهد که آن را خرافی می‌خواند و با انجمن حجتیه و جبهه پایداری مرتبط می‌داند. در توصیف او، پیروان این نگاه جمهوری اسلامی را موجب تأخیر در ظهور امام زمان می‌دانند و گمان می‌کنند با جنگ و آشوب در منطقه، ظهور و برقراری عدل را جلو می‌اندازند. منتجب‌نیا این برداشت را نسبتی ناروا به اسلام و روایات می‌خواند. به گفته او، این گروه فارغ از آن برداشت مذهبی، اساسا انقلاب را در جنگ دائمی، کشتن و کشته‌شدن، ویرانی و ناآرامی می‌بیند و از آرامش مردم ناخشنود است. او پیامد هر دو رویکرد را یکی می‌داند و می‌گوید حاصلش می‌تواند شکستی باشد که به باورش در وضعیت فعلی اجتناب‌پذیر است. منتجب‌نیا درباره دولت هم همین‌قدر روشن حرف می‌زند. می‌گوید عده‌ای انتظار داشتند جنگ به آشوب داخلی بینجامد و دولت از اداره کشور بازبماند تا آنها به اهداف خود برسند. به روایت او، دولت و رئیس‌جمهور با وجود ضعف‌هایشان توانستند کشور را اداره کنند. او این را به اختیاری که رهبری به رئیس‌جمهور داد و همکاری رؤسای سه قوه مرتبط می‌داند و معتقد است موفقیت نسبی این همکاری عده‌ای را عصبانی کرده است.
از میدان آزادی تا مقابل خانه روحانی
یکی از صحنه‌هایی که منتجب‌نیا برای توضیح حرفش به آن برمی‌گردد، مراسم تشییع رهبر شهید در میدان آزادی است. می‌گوید خودش در میدان بوده و در آن گرمای شدید، میان جمعیتی که آن را میلیونی توصیف می‌کند، دیده است که عده‌ای علیه رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه شعار دادند و به سمتشان اشیائی پرتاب کردند. در ویدئویی که رسانه‌ها از حاشیه مراسم تشییع ۱۵ تیر منتشر کردند، گروهی از حاضران عراقچی را دنبال می‌کنند و علیه او شعار می‌دهند. منتجب‌نیا رفتار آن گروه را مغایر با میهن‌دوستی و اقدامی برای دامن‌زدن به اختلاف می‌داند. به مقررات مربوط به توهین به مقام‌ها هم اشاره می‌کند و اینکه چرا قانون برای آن مجازات سنگینی در نظر نگرفته است و اصلا چرا قوه قضائیه و نیروی انتظامی در برابر صحنه‌هایی که توصیف می‌کند، وارد عمل نشده‌اند. صحنه بعدی در روایتش مقابل خانه حسن روحانی است. از شعار علیه روحانی، ظریف و خاتمی و از طرح درخواست اعدام یاد می‌کند. در ویدئوی منتشرشده از آن تجمع، شعار علیه هر سه نفر گزارش شده و درخواست محاکمه روحانی نیز در گزارش‌ها آمده است. منتجب‌نیا در گفت‌وگو بر سابقه هشت‌ساله ریاست‌جمهوری روحانی، چند دوره حضور او در مجلس و مسئولیتش در کمیسیون‌های مجلس تأکید دارد و از او به‌عنوان «نفر دوم جنگ» یاد می‌کند. خاتمی را هم چهره‌ای محبوب می‌داند و حمله به این چهره‌ها را به حسادت و بدخواهی نسبت می‌دهد.
حد نقد و درخواست برخورد
بحث به آزادی بیان که می‌رسد، این استدلال را با او در میان می‌گذاریم که بعضی از معترضان امروز می‌گویند منتقدان در زمان ریاست‌جمهوری ابراهیم رئیسی هم اعتراض می‌کردند و حالا نوبت آنهاست. پاسخ منتجب‌نیا این است که «نقد با هتاکی و فحاشی فرق می‌کند». او رفتار این عده را فحاشی و بی‌ادبی می‌داند و می‌پرسد منتقدان رئیسی و احمدی‌نژاد چه زمانی با چنین توهین‌هایی با آنها برخورد کردند؟ او می‌گوید بارها در مصاحبه‌هایش از رئیسی انتقاد کرده و پیش‌تر نیز به آنچه رواج خرافه‌گرایی از سوی احمدی‌نژاد می‌دانست، اعتراض کرده بود. می‌گوید آن انتقادها احمدی‌نژاد را عصبانی کرد و رفتارهای او کشور را به هم ریخت، اما خودش با استدلال حرف زده بود. منتجب‌نیا برای زمان و شیوه نقد هم حد می‌گذارد. از نظر او، نقد و پیشنهاد باید پیش از تصمیم‌گیری مطرح شود و پس از تصویب تصمیم و تأیید رهبری، مخالفت با اجرای آن را از جنس دیگری می‌داند. در عین حال می‌گوید اگر کسی نقدی به شخص رهبر دارد، می‌تواند آن را محترمانه و محرمانه، مثلا در نامه، منتقل کند. می‌گوید خودش هم در زمان امام خمینی چنین کرده و بعد از آن نیز این شیوه را به کار برده است. درباره پزشکیان حرفش این است که کسانی که نمی‌خواستند او رأی بیاورد، اکنون خشمشان از انتخاب مردم را متوجه منتخب آنها کرده‌اند. او از رهبری، قوای سه‌گانه، قوه قضائیه، سپاه، وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی می‌خواهد با این افراد برخورد شدید کنند. منتجب‌نیا آنها را «عناصر ضدانقلاب» می‌خواند که به گفته او، «در لباس انقلابی درآمدند» و با شعار طرفداری از رهبری، علیه رهبری کار می‌کنند. او معتقد است اگر نهادهای مسئول پیش از آنکه این افراد به هدفشان برسند واکنشی نشان ندهند، گردانندگان این برنامه‌ها جسورتر می‌شوند. به گفته او تجمع‌ها باید در راستای خواست رهبری و عموم مردم باشند، در غیر این صورت نتیجه معکوس می‌دهند. در بحث بر سر حدود نقد، منتجب‌نیا صداوسیما را هم مخاطب قرار می‌دهد و می‌گوید این رسانه با دعوت از کسانی که در مقام کارشناس تصمیم مربوط به مذاکره را زیر سؤال می‌برند، به اختلاف دامن می‌زند. از نظر او، تعیین هیئت مذاکره‌کننده و ادامه کار آن به تأیید رهبری رسیده و مخالفت با تصمیمی که این مسیر را طی کرده، در آن قالب، از حد نقد می‌گذرد. او این رفتار را مخالفت با رهبری و نظام می‌داند. یکی از مصداق‌هایی که مطرح می‌کند، تعبیر «علی‌الاصول» در پیام ۲۸ خرداد رهبر انقلاب درباره تفاهم‌نامه ایران و آمریکاست. در آن پیام آمده بود او در اصل نظر دیگری داشته و پس از تعهد رئیس‌جمهور به نمایندگی از شورای عالی امنیت ملی، اجازه امضا داده است. منتجب‌نیا می‌گوید مخالفان از همان یک کلمه نتیجه می‌گیرند که رهبر در باطن مخالف بوده و می‌پرسد: «شما مگر علم غیب دارید؟». او با اشاره به رأی موافق ۱۲ نفر از ۱۳ عضو شورا، می‌گوید هویت عضو مخالف را نمی‌داند. به روایت او، رهبری نظر اکثریت را پذیرفت و از رئیس‌جمهور خواست تفاهم‌نامه را امضا کند. عدد ۱۲ از ۱۳ پیش‌تر نیز به نقل از یک عضو شورای اطلاع‌رسانی دولت منتشر شده بود. برای منتجب‌نیا، کنار هم گذاشتن شعار وفاداری به رهبری با زیر سؤال بردن تصمیم‌های او مصداق همان مثل «قسم حضرت عباس و دم خروس» است. او آوردن این پلاکاردها و تحریک مردم را «حرکت ضدانقلابی» می‌خواند و معتقد است عده‌ای برای آن تصمیم می‌گیرند و آن را مدیریت می‌کنند. به گفته او، بعضی از کسانی که پلاکاردها به دستشان می‌رسد، از پشت صحنه خبر ندارند. در ارزیابی او بیشتر مردم به مقصود گردانندگان پی برده‌اند، هرچند برخی ممکن است با حسن‌نیت تحت تأثیر این شعارها قرار بگیرند.
چه کسی تریبون را واگذار کرده است
در پایان گفت‌وگو، وقتی از بلندی صدای این افراد حرف می‌زنیم، منتجب‌نیا تعبیر ما را عوض می‌کند و می‌گوید: «صداشون رو بلند کردن. کی تریبون داده دست اینها؟». از نمونه‌ای در صداوسیما یاد می‌کند و می‌گوید یکی از سخنرانان گفته بود شب‌ها در ۲۰ محل سخنرانی می‌کند. منتجب‌نیا حرف‌های این سخنران را «دروغ، تهمت، افترا و تخریب» می‌خواند. در این گفت‌وگو نام او را نمی‌گوید و عدد ۲۰ را از زبان خود آن فرد نقل می‌کند. سؤالش این است که چه کسانی او را دعوت می‌کنند و تریبون در اختیارش می‌گذارند؟ او برای توضیح مسئولیت نهادهایی که به گفته‌اش به چنین افرادی میدان داده‌اند، به مجلس هم اشاره می‌کند. از شورای نگهبان می‌پرسد چرا با رد صلاحیت کسانی که او شایسته می‌داند، راه را برای ورود برخی از نمایندگانی باز کرده که امروز به اعتقادش به اختلاف دامن می‌زنند؟ برای بیان نظرش از مارهایی می‌گوید که «در آستین ما پرورش پیدا کردند و تبدیل به افعی و اژدها شدند». از نظر او، کسانی که با کمک همین سازوکارها صاحب جایگاه و تریبون شده‌اند، حالا برای همان نهادها دردسر درست کرده‌اند. منتجب‌نیا بار دیگر از قوه قضائیه، نیروی انتظامی، وزارت اطلاعات، سپاه و بسیج برای پیگیری و رسیدگی نام می‌برد و آنچه را در حال شکل‌گیری می‌بیند «فتنه واقعی» می‌خواند. کسانی را که به گفته‌اش به این شکاف‌ها دامن می‌زنند، «فتنه‌گر واقعی» می‌نامد. می‌گوید نتیجه این روند می‌تواند فراتر از یک دوقطبی باشد، چندین شکاف میان مردم ایجاد کند و به سود دشمنان ایران تمام شود. هشدارش به مقام‌های عالی نظام این است که پیش از گسترش اختلاف مداخله کنند. ادامه تجمع‌ها را در صورتی مفید می‌داند که به گفته او، «دست اینها کوتاه بشه، دهن اینها بسته بشه» و با دامن‌زنندگان به اختلاف، زیر هر عنوانی که فعالیت می‌کنند، برخورد شود. به باور او فقط در این صورت تجمع‌ها می‌توانند طرف مقابل را مأیوس کنند. در آخر هم می‌گوید وقتی مصلحت یک فرد یا گروهی اندک با مصلحت یک ملت در تعارض است، منافع ملی باید بر مصلحت افراد، گروه‌ها و جناح‌ها مقدم بماند. وزارت کشور پیش‌تر درباره حاشیه‌های این تجمع‌ها موضع گرفته بود. محمد بطحایی، معاون وزیر کشور، در خرداد گفته بود در سه مورد مرتبط با دوقطبی‌سازی تذکر داده‌اند؛ یک مورد به یک تشکل مربوط بود و در دو مورد دیگر، به افراد نامه محرمانه فرستاده بودند. او نامی از دریافت‌کنندگان تذکر نبرد. در ۲۸ شهریور هم علی زینی‌وند، سخنگوی وزارت کشور، در پاسخ به پرسشی درباره تندروی علیه مقام‌های فعلی و سابق در تجمعات شبانه گفت اگر دوقطبی‌سازی سازمان‌یافته تشخیص داده شود، دستگاه‌های مسئول وارد عمل می‌شوند. او گفت در مواردی هم برخورد قضائی شده است. درباره اداره میدان دست‌کم یک نمونه ثبت‌شده وجود دارد؛ تسنیم در ۱۰ فروردین از «سازمان هیئت و تشکل‌های دینی» به‌‌عنوان برگزارکننده برنامه همان شب در میدان انقلاب نام برده بود. آن اطلاعیه به همان برنامه مربوط بود. در گزارش‌های منتشرشده درباره تصویر بنر ۱۶ آبان، مشخص نیست چه کسی آن شب مسئول تریبون بوده یا سخنرانان را انتخاب کرده است. با گذشت بیش از ۲۰۰ شب، این همان پرسشی است که هنوز در میدان انقلاب پاسخ روشنی ندارد.