پیام آذری - روزنامه سازندگی / متن پیش رو در سازندگی منتشر شد و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
پژوهش‌ها از بار بالای بیماری در اردبیل، گیلان، مازندران و گلستان و نقش عفونت، تغذیه و آب آشامیدنی خبر می‌دهند
فائزه مومنی| سرطان معده در نقشه ایران، توزیع یکسانی ندارد. در شمال و شمال‌غرب، بیماری سهم بیشتری از زندگی مردم گرفته و نام اردبیل، گیلان، مازندران و گلستان در پژوهش‌های متعدد تکرار شده است. بررسی پرونده بیماران در این مناطق، رد مجموعه‌ای از عوامل را نشان می‌دهد: عفونتی که سال‌ها در معده باقی می‌ماند، مصرف زیاد نمک، دخانیات و در بخشی از گلستان، استفاده از منابع آب کلرزنی نشده. این یافته‌ها، پیشگیری را از توصیه‌های فردی فراتر می‌برند و به کیفیت آب، دسترسی به خدمات سلامت و شناسایی افراد پرخطر پیوند می‌زنند. یکی از روشن‌ترین سرنخ‌ها از گلستان آمده است. محققان با مقایسه ۳۰۶ بیمار مبتلا به سرطان معده و ۶۰۵ فرد گروه کنترل دریافتند، مصرف آب چاه کلرزنی نشده و آب‌های سطحی با شانس بالاتر ابتلا ارتباط دارد. نتیجه به معنای اثبات علت تمام موارد سرطان در استان نیست اما نشان می‌دهد، بررسی منشأ بیماری را نمی‌توان به عادت غذایی بیماران محدود کرد.
اردبیل در رأس نقشه بیماری
مطالعه‌ای که سال ۲۰۲۵ بر پایه داده‌های ثبت سرطان ایران در فاصله ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ منتشر شد، بالاترین نرخ بروز استاندارد شده سنی سرطان معده را برای اردبیل گزارش کرد: حدود ۳۴٫۲ مورد در هر صد هزار نفر در برابر ۷٫۱ مورد در هرمزگان. این شاخص، تفاوت ساختار سنی جمعیت استان‌ها را در محاسبه لحاظ می‌کند و مقایسه دقیق‌تری از بروز بیماری به دست می‌دهد. در همین پهنه جغرافیایی، گیلان نیز از کانون‌های پایدار بروز بالا بوده است. با این حال عنوان «چهار استان نخست سرطان معده» برای اردبیل و سه استان ساحلی در تمام سال‌ها دقیق نیست؛ آذربایجان شرقی، زنجان و خراسان شمالی نیز در برخی بررسی‌ها نرخ‌های بالایی دارند. الگوی اصلی، تمرکز بیماری در بخش‌هایی از شمال و شمال‌غرب است با تفاوت‌هایی که حتی درون هر استان دیده می‌شود. سابقه تحقیقات اردبیل به بیش از دو دهه پیش می‌رسد. در مطالعه‌ای بر بزرگسالان دو محدوده اردبیل و مشگین‌شهر در سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ دست‌کم ۸۹٫۲ درصد افراد بررسی شده به هلیکوباکتر پیلوری مبتلا بودند. این رقم آمار کنونی کل استان نیست اما مواجهه گسترده با یکی از مهم‌ترین عوامل خطر را در جمعیت مورد مطالعه ثبت کرده است.
عفونتی که می‌تواند سال‌ها خاموش بماند
هلیکوباکتر پیلوری باکتری‌ای است که می‌تواند در معده باقی بماند و التهاب مزمن ایجاد کند. در بخشی از مبتلایان این التهاب در گذر زمان با تغییرات پیش‌سرطانی همراه می‌شود. ابتلا به عفونت الزاماً به سرطان منجر نمی‌شود اما نقش آن در سرطان بخش‌های میانی و پائینی معده شناخته شده است. برای قسمت بالایی معده، مجموعه عوامل یکسان نیست و چاقی و رفلاکس نیز اهمیت دارند. همین تفاوت توضیح سرطان معده با یک عامل مشترک برای همه بیماران را نادرست می‌کند. سابقه خانوادگی، وضعیت عفونت، دخانیات و دیگر شرایط فردی باید در ارزیابی خطر کنار هم قرار گیرند.
گیلان و مازندران؛ بار بالای بیماری در مردان
داده‌های ثبت سرطان سال ۲۰۱۶ نرخ استاندارد شده بروز در مردان گیلان را ۲۵٫۲۸ مورد در هر صد هزار نفر نشان می‌دهد. در همان مجموعه رقم مازندران ۲۶٫۹۳ و گلستان ۲۷٫۸۵ بوده؛ درحالی که اردبیل با ۴۳٫۳۵ مورد فاصله بیشتری داشته است. این اعداد به مردان و همان سال اختصاص دارند و با میانگین چندساله کل جمعیت متفاوتند. در مازندران، مطالعه‌ای جداگانه سه هزار و ۴۷۳ مورد جدید سرطان معده را در فاصله ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ شناسایی کرده است؛ دو هزار و ۳۶۵ مرد و هزار و ۱۰۸ زن. میانگین سن بیماران حدود ۶۸ سال بود و نزدیک به سه‌چهارم آنها هنگام تشخیص بیش از ۶۰ سال داشتند. نرخ استاندارد شده بروز نیز در مردان حدود دو برابر زنان گزارش شد. پژوهش مازندران، تفاوت میان مناطق استان را هم نشان می‌دهد. این پراکندگی اهمیت برنامه‌ریزی محلی را بیشتر می‌کند؛ خدمات تشخیصی و پیگیری افراد پرخطر باید متناسب با جمعیت و بار بیماری هر منطقه توزیع شوند.
گلستان؛ سرنخ از آب چاه
پژوهش آب آشامیدنی گلستان، سال ۲۰۱۵ در مجله «پلوس وان» منتشر شد. پس از لحاظ کردن عواملی مانند سن، جنس، وضعیت اقتصادی و اجتماعی، مصرف سبزی و عفونت هلیکوباکتر نسبت شانس سرطان معده در مصرف‌کنندگان آب چاه کلرزنی نشده در مقایسه با آب لوله‌کشی داخل خانه ۴٫۵۸ محاسبه شد. رقم مربوط به آب‌های سطحی ۴٫۲۶ بود. برای مصرف آب چاه کلرزنی شده، افزایش معناداری مشاهده نشد. عدد ۴٫۵۸ را نباید احتمال ابتلای هر مصرف‌کننده دانست یا به همه چاه‌های استان تعمیم داد. این مطالعه ارتباط آماری را ثبت کرده و عامل مشخص موجود در آب را به‌عنوان علت قطعی معرفی نکرده است. اهمیت یافته در برجسته کردن ضرورت پایش منابع آب و بررسی مواجهه طولانی‌مدت مردم است؛ مسئولیتی که با توصیه به تغییر رفتار مصرف‌کننده پایان نمی‌یابد.
غذای شور، بخشی از پرونده است
مصرف زیاد نمک و غذاهای نگهداری شده با نمک با افزایش خطر سرطان معده ارتباط دارد. سیگار نیز از عوامل شناخته شده بیماری است. این شواهد، کاهش مصرف نمک، خوراکی‌های بسیار شور و دخانیات را به بخشی مهم از پیشگیری تبدیل می‌کند. اما نسبت دادن بار سرطان این استان‌ها به «فرهنگ غذایی شمال» سهم عوامل دیگر را پنهان می‌کند. میزان مصرف، شیوه آماده‌سازی و نگهداری غذا و همراهی آن با عفونت و دخانیات اهمیت دارد. آمار استانی به‌تنهایی سهم ماهی شور یا غذای دودی را مشخص نمی‌کند. رطوبت، خاک و ژنتیک نیز بدون شواهد اختصاصی، توضیح آماده‌ای برای تفاوت شمال و جنوب نیستند. درباره تریاک، آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان آن را سرطان‌زا طبقه‌بندی کرده اما شواهد اختصاصی ایجاد سرطان معده را در سطح «محدود» قرار داده است؛ تمایزی که در گزارش عوامل خطر باید حفظ شود.
پیشگیری باید به خدمات تبدیل شود
شناسایی و درمان هلیکوباکتر، کاهش نمک و دخانیات و نظارت بر آب آشامیدنی، مسیرهای مشخص اقدام‌اند. راهنمای آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان برای برنامه‌های شناسایی و درمان هلیکوباکتر بر آزمایش معتبر، درمان مؤثر و پایش مقاومت آنتی‌بیوتیکی تأکید می‌کند؛ برنامه‌ای سازمان‌یافته نه مصرف خودسرانه دارو. داده‌های اردبیل، گیلان، مازندران و گلستان امکان تعیین اولویت را فراهم کرده‌اند. نتیجه عملی این تحقیقات باید در مراقبت اولیه، دسترسی به تشخیص و کیفیت منابع آب دیده شود. بار بالای سرطان معده، پرونده‌ای صرفاً مربوط به انتخاب غذایی مردم نیست؛ بخشی از آن به خدماتی برمی‌گردد که می‌توانند، مواجهه با خطر را کاهش دهند و بیماری را زودتر شناسایی کنند.