پیام آذری - شرق / «نظریه پردازان جنگ» عنوان سرمقاله در روزنامه شرق به قلم احمد غلامی است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:
اگرچه بانیان جنگ دولت‌ها هستند، اما در دنیای مدرن، جنگ پدیده‌ای اجتماعی است و زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین، جنگ دیگر صرفاً پدیده‌ای نظامی نیست، بلکه موضوعی جامعه‌شناختی، مردم‌شناختی و روان‌شناختی نیز هست و باید طیف گسترده‌ای از متفکران درگیر چرایی و آثار آن باشند. بااین‌حال، در ایران به‌ندرت متفکری به‌صورت مستقل درباره این موضوع اندیشیده، کاوش و تحقیق کرده و در این زمینه صاحب‌نظر و نظریه‌پرداز شده است؛ برخلاف چهره‌هایی همچون سون تزو، ماکیاولی و متفکران معاصری چون کلاوزویتس، ریمون آرون، رنه ژیرار و بسیاری دیگر که از ابعاد فلسفی به جنگ پرداخته‌اند؛ از جمله کارل اشمیت، هابز، آگامبن و دیگران.
جنگ و خشونت با آدمی زاده شده و تا زمان مرگش همراه اوست. اگر به جنگ از بُعدی وسیع‌تر بنگریم و آن را به روابط روزمره تعمیم دهیم، باید گفت ما همواره در حال جنگ هستیم؛ جنگ با خود و جنگ با دیگری. شمس لنگرودی حتی در اشعار عاشقانه حافظ و مولانا نیز آثار ستیزه‌گری و جنگ‌طلبی را ردیابی می‌کند. جنگ بخشی جدایی‌ناپذیر از جامعه است که یا بر آن تحمیل شده یا خود به استقبال آن رفته است.
آدمی از جنگ و چهره کریه آن بیزار است، اما چه می‌شود که گاه به آن عشق می‌ورزد و حتی به آن اعتیاد پیدا می‌کند؟ تجسم این اعتیاد، نه به‌عنوان نخست‌وزیر، بلکه به‌عنوان یک فرد، نتانیاهو و حامیانش هستند. تا زمانی که چنین افرادی وجود دارند، جنگ اجتناب‌ناپذیر خواهد بود و مقاومت حیثیت دارد. از این روست که جنگ موضوعی صرفاً نظامی نیست و باید به همه ابعاد آن اندیشید. جنگ رهایمان نمی‌کند و حتی اگر خودمان را کنار بکشیم، از درزها و منافذ به زندگی‌مان راه می‌یابد و ما را می‌گزد. از همین روست که متفکران جنگ‌پژوه، از جمله کلاوزویتس، آرون و ژیرار، اهمیت پیدا می‌کنند و ما در این روزگار به سراغشان می‌رویم.
رنه ژیرار از جنگ و ادوات نظامی سخنی به میان نمی‌آورد؛ او از انسان در جنگ می‌گوید و نگاهی انسان‌شناسانه به جنگ دارد. او از همان ابتدا از جنگ با «قصد و اراده آگاهانه» (Hostile Intention) و جنگ با «احساسات خصمانه» (Hostile Feeling) سخن می‌گوید. اولی جنبه عقلانی و محاسبه‌گرانه دارد و دیگری جنبه عاطفی و هیجانی. در دو جنگ ۱۲روزه و ۴۰روزه تحمیلی اسرائیل و آمریکا علیه ایران، این دو مفهوم مصداق پیدا کرده‌اند. اسرائیل با رویکردی محاسبه‌گرانه، آمریکا را وارد جنگ با ایران کرد و ایران با ترکیبی از «احساسات خصمانه» و «قصد و اراده آگاهانه» وارد جنگ شد. البته ناگفته پیداست که در زیر پوست هر جنگی، احساسی خصمانه وجود دارد که به شرایط جنگ و موقعیت طرف‌های درگیر بستگی دارد.
در جنگ طولانی‌مدت هشت‌ساله ایران و عراق، احساسات خصمانه کمتری وجود داشت و حتی ایران با اسرای عراقی با نرمش و مدارا برخورد می‌کرد. همه زشتی‌های جنگ در چهره صدام متبلور شده بود و جنگ با احساسات خصمانه، بیشتر کارکردی برانگیزاننده در تحریک احساسات دینی و ملی داشت.
اما ایران در شرایط کنونی، که در وضعیت نه جنگ و نه صلح قرار دارد، راه دشواری پیش رو دارد؛ چراکه قادر نیست احساسات ملی را به‌تمامی برانگیزد و از سوی دیگر، عقلانی نیست که جنگ را صرفاً به نیروهای نظامی محدود کند. پشتوانه پیروزی در هر جنگی مردم هستند؛ مردم قواعد جنگ را تغییر می‌دهند. از این رو، دولت‌ها درصددند زندگی مدنی یا حیات اجتماعی را «نظامی‌سازی» (Militarization of Civil Life) کنند. در این رویکرد، منطق و قواعد نظامی جنگ از عرصه نظامی فراتر می‌رود و به زندگی روزمره مردم راه می‌یابد. اقتصاد در خدمت جنگ قرار می‌گیرد، روابط اجتماعی تحت تأثیر جنگ محدود می‌شود و در نهایت، جامعه به‌تدریج بر اساس منطق تقابل سازمان‌دهی می‌شود.
ژیرار باور دارد نظامی‌سازی جامعه یکی از عوامل فرایند «تمایززدایی» است. در وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، محقق کردن چنین فضایی بعید به نظر می‌رسد. دست‌برقضا، در این فضای دوگانه، تمایزها آشکار خواهند شد؛ به این ترتیب که طیف برخوردار، با وجود درگیری کشور در جنگ، به دلیل شرایط مساعد اقتصادی و اجتماعی خود، تبعات آن را احساس نمی‌کند و طیف فرودست، با اینکه صدای غرش جنگنده‌ها را نمی‌شنود، زندگی جنگی دارد. تداوم این وضعیت برای دولت و مردم فرودست دشوار است.
اگر دولت با جنگی تمام‌عیار روبه‌رو بود، تمایزهایی همچون نظامی و غیرنظامی، رزمنده و شهروند، جبهه جنگ و زندگی روزمره، حمله و دفاع و دوست و دشمن، معانی دیگری پیدا می‌کردند و در بیشتر موارد، این تمایزها از بین می‌رفتند. صیانت از کشور در حالت «غیرجنگی ـ جنگی» کاری صعب و دشوار است. با قواعد مرسوم و صرفاً با تکیه بر شعارها، تداوم این وضعیت با بحران روبه‌رو خواهد شد.
در چنین وضعیتی است که باید نقش روشنفکران و نخبگان جدی گرفته شود و آنان را به میدان آورد. هر جنگ تصویری متفاوت از جنگ دیگر دارد و نظریه خاص خودش را می‌طلبد. در این شرایط خطیر، دولت باید با حفظ ساختارهای کنونی خود، به سراغ کارشناسان و نخبگان در تمام حوزه‌ها برود؛ چراکه دست‌کم در کوتاه‌مدت، روشن نیست دشمن چه برنامه‌ای برای ایران دارد. در این فرصت کوتاه باید بزرگ‌ترین اقدامات را برای آمادگی انجام داد. مهم‌تر از همه اینکه جنگ به متفکران، اقتصاددانان، جامعه‌شناسان، انسان‌شناسان و نظریه‌پردازان نیاز دارد و تنها با حضور نظامیان، امور سامان نخواهد یافت.
توافق خوب یا توافق حداکثری؟
اکنون همین روند در جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران نیز حاکم است. جریانی با آرمان‌گرایی و بلندپروازی، علیه توافق اسلام‌آباد که امتیازات مهمی به همراه داشت، موضع گرفت و به رؤسای مجلس و جمهور و حتی نظامیانی که با این توافق موافق بودند، حمله کرد و آنان را تخریب کرد. پس از چند ماه مشخص شد که توافقی بهتر از توافق اسلام‌آباد برای ما در دسترس نیست و مسئولان بارها آمادگی نظام را برای احیای آن اعلام کردند؛ اما آمریکا که امکان عبور نفت از تنگه هرمز را، ولو با پذیرش ریسک هدف قرار گرفتن برخی نفتکش‌ها، فراهم کرده بود، دیگر به توافق اسلام‌آباد بازنگشت.
در شرایط فعلی، که طیف مخالف جنگ‌طلبان در دولت ترامپ می‌خواهند با دستیابی به توافق و پایان جنگ، آینده سیاسی خود را تضمین کنند و دموکرات‌ها که خود بانی برجام بودند نیز برای انجام مذاکرات و توافق آمادگی دارند، بار دیگر فرصت دستیابی به یک توافق خوب، نه توافق آرمانی و حداکثری، فراهم است.
اما توافق خوب چه توافقی است؟ نظام در ربع قرن گذشته، یعنی از ابتدای طرح موضوع هسته‌ای شدن ایران در سال ۱۳۸۱ توسط رئیس‌جمهور وقت، آقای خاتمی، تاکنون بیش از دو دهه سابقه مذاکره و تجربه توافقات متعددی را دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: بیانیه سعدآباد در سال ۱۳۸۲، توافق صدروزه در سال ۱۳۹۲، برجام در سال ۱۳۹۴ و توافق اسلام‌آباد در سال ۱۴۰۵. هر یک از این توافق‌ها امتیازات و دستاوردهایی برای ایران در خود دارند که از سوی نظام بین‌الملل و دولت‌های غربی، از جمله آمریکا، پذیرفته شده‌اند. بنابراین، تثبیت آن‌ها در توافق جدید، امری دور از دسترس و محال نیست.
پس نخستین اقدام برای دستیابی به چارچوب یک توافق خوب، تجمیع دستاوردها و امتیازات به‌رسمیت‌شناخته‌شده برای ایران در این توافق‌هاست؛ امتیازاتی که می‌توانند به‌عنوان کف مطالبات ایران در مذاکرات پیش رو مطرح شوند. این امتیازات عبارت‌اند از: لغو کلیه تحریم‌ها، برخورداری از کمک‌های فنی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و کشورهای غربی برای توسعه فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای و احداث ۲۰ هزار مگاوات برق هسته‌ای، به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حق غنی‌سازی در چارچوب علمی و پژوهش‌های مرتبط در حوزه پزشکی و کشاورزی و در نهایت، دستیابی به فناوری ساخت رآکتور.
بااین‌حال، طبیعتاً در هر توافقی دو ستون وجود دارد: امتیازات گرفته‌شده و امتیازات داده‌شده. طبعاً توافق خوب برای ایران، توافقی است که امتیازاتی که در آن داده می‌شود، در روند اقتصاد، فناوری، توسعه و امنیت کشور اخلال ایجاد نکند. از این رو، زمانی که مسئولان فعلی نظام بارها اعلام می‌کنند برای فتوای رهبر شهید انقلاب درباره حرمت تولید بمب اتمی احترام و اعتبار قائل هستند، اصرار بر مواضعی که شائبه امکان تولید بمب اتم را ایجاد می‌کند و طبعاً هزینه‌های سنگینی همچون تحریم و محاصره را برای اقتصاد کشور به همراه می‌آورد، توجیه عقلانی ندارد.
بنابراین، در یک توافق خوب باید به قول مشهور، روغن ریخته را نذر کرد و عدم غنی‌سازی صنعتی بالاتر از ۳٫۵ درصد را، که در فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای کشور نیازی به آن وجود ندارد، به ابزاری برای کسب امتیازات مهم صنعتی و اقتصادی برای ایران تبدیل کرد.
البته خوشبختانه در شرایط فعلی، با حضور آقای محسن رضایی در مسئولیت دبیری شورای عالی امنیت ملی، که مسئولیت فرماندهی سپاه در دوران جنگ هشت‌ساله را بر عهده داشته و در آن دوران تجربیات مختلفی، از جمله هدایت بخشی از مذاکره با آمریکا توسط اطلاعات سپاه، مشهور به کانال دوم، را کسب کرده است، شاید دستیابی به توافق خوب در دسترس باشد.
بنابراین، باید توجه داشت که توافق خوب با توافق آرمانی و حداکثری متفاوت است. مهم‌ترین مخالف یک توافق خوب در شرایط فعلی، که می‌تواند کشور را از این فشار و محاصره سخت اقتصادی خارج کند، جنگ‌طلبان تل‌آویو هستند؛ کسانی که به لطف ایستادگی ملت ایران، فعلاً شکست خورده و در حال تحویل کابینه هستند، اما می‌خواهند با جلوگیری از توافق، بار دیگر به قدرت و تجاوز بازگردند.