پیام آذری - فرهیختگان / «نه جنگ، نه صلح و ضر ورت بازآرایی قدرت ملی» عنوان سرمقاله در روزنامه فرهیختگان به قلم حبیبالله گلمحمدی است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
تحولات روابط ایران و آمریکا نشان میدهد سیاست واشنگتن در قبال تهران را نمیتوان صرفاً در دوگانه جنگ یا مذاکره تحلیل کرد. آنچه در رویکرد دولت دونالد ترامپ قابلمشاهده است، استمرار وضعیتی است که میتوان از آن با عنوان «نه جنگ، نه صلح» یاد کرد؛ وضعیتی مبتنی بر حفظ فشار مستمر، تهدید نظامی، محدودسازی اقتصادی و باز گذاشتن دریچه مذاکره، بدون آنکه الزاماً به توافقی پایدار و حل اختلافات بنیادین منجر شود. این وضعیت را باید فراتر از تاکتیکی مقطعی و در چارچوب نوعی مهار فرسایشی و مدیریت تعارض تحلیل کرد.
۱. چرا ترامپ راهبرد نه جنگ و نه صلح را دنبال میکند؟
به نظر میرسد چند محاسبه راهبردی در شکلگیری این رویکرد نقش دارند:
نخست؛ اجتناب از هزینههای جنگ تمامعیار: ورود به جنگ گسترده با ایران میتواند پیامدهایی فراتر از جغرافیای منطقه داشته باشد؛ از افزایش هزینههای نظامی و اقتصادی آمریکا گرفته تا اختلال در بازار انرژی، ناامنی مسیرهای کشتیرانی و گسترش دامنه درگیری. بنابراین حفظ فشار بدون ورود به جنگ فراگیر میتواند برای واشنگتن گزینهای کمهزینهتر تلقی شود.
دوم؛ استمرار فشار اقتصادی و فرسایش ظرفیت ملی: تحریمهای نفتی، محدودیتهای بانکی، فشار بر مبادلات تجاری و محدودسازی دسترسی اقتصادی ایران به بازارهای جهانی ابزارهایی هستند که آمریکا میتواند بدون آغاز عملیات نظامی گسترده از آنها استفاده کند. در این الگو اقتصاد به یکی از میدانهای اصلی تقابل تبدیل میشود.
سوم؛ حفظ تهدید نظامی بهعنوان اهرم مذاکره: آمریکا با حفظ آرایش نظامی و امکان استفاده از قدرت سخت، میکوشد هزینه تصمیمات ایران را افزایش دهد و شرایط مذاکرات احتمالی را تحتتأثیر قرار دهد. در واقع، تهدید نظامی در کنار دیپلماسی قرار میگیرد و به ابزار چانهزنی تبدیل میشود.
چهارم؛ ملاحظات سیاست داخلی آمریکا: دولت ترامپ باید میان نمایش قدرت در سیاست خارجی و هزینههای سیاسی و اقتصادی جنگ در داخل آمریکا موازنه برقرار کند. جنگ طولانی و پرهزینه میتواند بر افکار عمومی، اقتصاد و موقعیت سیاسی دولت تأثیر بگذارد.
پنجم؛ مدیریت موازنه قدرت منطقهای: حفظ موقعیت آمریکا در غرب آسیا، ملاحظات امنیتی اسرائیل و کشورهای عربی و جلوگیری از تغییر موازنه قدرت منطقهای، از دیگر عوامل مؤثر بر محاسبات واشنگتن است.
۲. ماهیت راهبرد ترامپ چیست؟
از نگاه بینالمللی این سیاست را میتوان ترکیبی از چهار رویکرد دانست:
با رویکرد واقعگرایی ساختاری: تلاش برای حفظ موازنه قدرت و جلوگیری از تغییرات راهبردی نامطلوب در منطقه.
در شرایط دیپلماسی اجبارآمیز: استفاده همزمان از تهدید، فشار و مذاکره برای تغییر رفتار طرف مقابل.
در شرایط بازدارندگی نظامی: حفظ توان و تهدید معتبر برای جلوگیری از اقدامات موردنظر آمریکا.
در صورت فرسایش راهبردی: افزایش تدریجی هزینههای اقتصادی، سیاسی و امنیتی رقیب، بدون ضرورت ورود به جنگ تمامعیار.
بنابراین میتوان سیاست ترامپ را در یک عبارت چنین صورتبندی کرد: «مهار فرسایشی از طریق فشار اقتصادی، بازدارندگی نظامی و دیپلماسی مشروط». البته باید توجه داشت این عنوان، یک صورتبندی تحلیلی است و نه الزاماً نام یک دکترین رسمی اعلامشده از سوی دولت آمریکا.
۳. هدف نهایی آمریکا از استمرار این وضعیت چیست؟
هدف این سیاست را نباید صرفاً جلوگیری از جنگ دانست. مسئله اصلی، حفظ شرایطی است که در آن آمریکا بتواند بدون پرداخت هزینههای یک جنگ گسترده، بر محاسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی ایران تأثیر بگذارد.
در این چارچوب، واشنگتن میتواند چند هدف را دنبال کند:
۱. محدودسازی ظرفیتهای اقتصادی و منابع قدرت ملی ایران.
۲. تأثیرگذاری بر محاسبات امنیتی و دفاعی جمهوری اسلامی ایران.
۳. محدودسازی دامنه نفوذ و قدرت چانهزنی منطقهای ایران.
۴. حفظ اهرمهای فشار برای مذاکرات احتمالی.
۵. جلوگیری از شکلگیری ترتیبات منطقهای و بینالمللی که موقعیت آمریکا را تضعیف کند.
بااینحال، موفقیت این سیاست قطعی نیست، زیرا فشار خارجی الزاماً به تغییر رفتار سیاسی منجر نمیشود و حتی ممکن است به تقویت سازوکارهای خوداتکایی و افزایش همکاریهای ایران با قدرتهای غیرغربی بینجامد.
۴. ایران باید در برابر این راهبرد چه کند؟
نکته بنیادین این است که مقابله با راهبرد نه جنگ و نه صلح، نباید صرفاً به واکنشهای مقطعی و نظامی محدود شود. پاسخ مؤثر مستلزم بازآرایی قدرت ملی در سه سطح بنیادی، راهبردی و عملیاتی است.
الف) سطح بنیادی؛ بازسازی بنیانهای قدرت ملی:
قدرت ملی صرفاً قدرت نظامی نیست. اقتصاد کارآمد، انسجام اجتماعی، سرمایه انسانی، مشروعیت سیاسی، استقلال تصمیمگیری و ظرفیت علمی و فناوری، اجزای بههمپیوسته و درهمتنیدهشدهای هستند که نقش کلیدی در قدرت ملی دارند؛ لذا در شرایط فشار خارجی، تقویت اعتماد عمومی، مبارزه با فساد، کاهش ناکارآمدی و افزایش مشارکت نخبگان و جامعه، اهمیت راهبردی پیدا میکند.
ب) سطح راهبردی؛ بازآرایی سیاست خارجی و امنیت ملی:
در این باره جمهوری اسلامی ایران باید همزمان چند مسیر را دنبال کند:
تقویت دیپلماسی منطقهای و چندجانبه.
توسعه همکاریهای اقتصادی و راهبردی با قدرتهای مستقل.
حفظ بازدارندگی دفاعی و مدیریت هوشمند بحران.
پیگیری حقوقی موضوع تحریمها و محدودیتهای غیرقانونی.
استفاده از دیپلماسی برای کاهش هزینههای تقابل و جلوگیری از جنگ ناخواسته.
در این سطح، باید میان مذاکره و تسلیم، بازدارندگی و تنشزایی، و تعامل و وابستگی تمایز قائل شد.
ج) سطح عملیاتی؛ مدیریت هوشمند فشار و تهدید:
مدیریت منابع ارزی، تنوعبخشی به صادرات، تقویت زنجیره تأمین، ارتقای آمادگی دفاعی، ایجاد سازوکارهای ارتباطی برای جلوگیری از محاسبه اشتباه و افزایش هماهنگی میان دستگاههای تصمیمگیر، از ضرورتهای این مرحله است. در واقع، کشور باید از مدیریت واکنشی بحران به سمت مدیریت پیشدستانه، تهاجمی، عقلانی و راهبردی تهدید حرکت کند.
آسیبپذیریهای راهبرد نه جنگ و نه صلح آمریکا را بدین شرح میتوان ذکر کرد که این راهبرد، با وجود برخورداری از ظرفیتهای فشار، فاقد ریسک نیست. استمرار وضعیت بلاتکلیف میتواند هزینههایی برای خود آمریکا نیز ایجاد کند:
۱. افزایش احتمال محاسبه اشتباه و وقوع درگیری ناخواسته.
۲. کاهش اعتماد به فرایندهای دیپلماتیک.
۳. استمرار ناامنی در بازار انرژی و مسیرهای کشتیرانی.
۴. تشویق بازیگران منطقهای به ایجاد ترتیبات امنیتی مستقل.
۵. افزایش انگیزه ایران برای تنوعبخشی به روابط اقتصادی و سیاسی خارجی.
از این منظر، نه جنگ و نه صلح لزوماً وضعیت مطلوب و پایداری برای هیچیک از طرفین نیست، بلکه میتواند به یک چرخه پرهزینه از فشار، واکنش و بازتولید بحران تبدیل شود.
اما سؤالی مطرح میشود، اینکه ضرورت تبدیل فشار خارجی به ظرفیت قدرت ملی چگونه اتفاق میافتد؟
راهبرد نه جنگ و نه صلح ترامپ را باید در چارچوب تلاش برای حفظ فشار مستمر بر ایران، بدون پذیرش هزینههای جنگ تمامعیار، تحلیل کرد. آمریکا میکوشد از ترکیب تحریم، تهدید نظامی، فشار دیپلماتیک و مدیریت بحران، محاسبات راهبردی ایران را تحتتأثیر قرار دهد. در مقابل، پاسخ ایران نیز نباید صرفاً بر تداوم وضعیت موجود یا واکنش به اقدامات آمریکا استوار باشد. ضرورت اصلی، طراحی یک راهبرد جامع قدرت ملی است که در آن اقتصاد، امنیت، دیپلماسی، فناوری، سرمایه اجتماعی و مدیریت استراتژیک در یک منظومه هماهنگ قرار گیرند. مسئله اساسی برای ایران، صرفاً عبور از وضعیت نه جنگ و نه صلح نیست، بلکه تبدیل این وضعیت پرهزینه به فرصتی برای بازسازی بنیانهای قدرت ملی، ارتقای تابآوری راهبردی و افزایش قدرت چانهزنی در نظم در حال تحول بینالمللی است. به بیان دیگر، در شرایطی که آمریکا میکوشد از طریق مهار فرسایشی، قدرت تصمیمگیری ایران را محدود کند، پاسخ راهبردی ایران باید بر سه اصل استوار باشد: «قدرت ملی پایدار، دیپلماسی مقتدرانه و بازدارندگی مسئولانه». این سه مؤلفه میتوانند مبنای عبور از مدیریت روزمره بحران و حرکت بهسوی مدیریت راهبردی منافع ملی باشند.