پیام آذری - تبریز- جمهوری آذربایجان با محدودیت حجاب در مدارس، با اعتراض خانوادهها و فعالان اجتماعی مواجه شده است؛ کارشناسان این سیاست را مغایر هویت دینی جامعه و حقوق آموزشی دختران میدانند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- اسد بابایی: محدودیتهای اعمالشده علیه دختران محجبه در مدارس جمهوری آذربایجان، بار دیگر مسئله نسبت میان سیاستهای رسمی، هویت دینی جامعه و حقوق بنیادین شهروندان را به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در فضای اجتماعی و فرهنگی قفقاز تبدیل کرده است؛ موضوعی که در کنار اعتراض خانوادهها و فعالان اجتماعی، واکنش کارشناسان و مسئولان جمهوری اسلامی ایران را نیز به دنبال داشته است.
ممانعت از ورود برخی دانشآموزان دختر به مدارس به دلیل رعایت حجاب، نگرانیهایی درباره استمرار تحصیل، آینده علمی و حقوق آموزشی آنان ایجاد کرده و خانوادهها را در برابر وضعیتی قرار داده است که ادامه آموزش فرزندانشان را با محدودیت مواجه میکند.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که جمهوری آذربایجان از پیشینه تاریخی، فرهنگی و اسلامی عمیقی برخوردار است و بخش قابل توجهی از جامعه این کشور همچنان به باورها و ارزشهای دینی پایبند است. از این منظر، محدودیت حجاب در مدارس را نمیتوان صرفاً موضوعی مرتبط با لباس متحدالشکل دانشآموزان یا مقررات آموزشی دانست، بلکه این مسئله با هویت دینی، آزادیهای مذهبی، حق آموزش و رابطه میان حاکمیت و جامعه ارتباط پیدا میکند.
کارشناسان مسائل قفقاز معتقدند سیاستهای محدودکننده در زمینه حجاب، بخشی از روندهای گستردهتر تاریخی برای تغییر مؤلفههای هویتی جامعه جمهوری آذربایجان است؛ روندی که ریشههای آن را باید در تحولات دوران روسیه تزاری، حاکمیت شوروی و سیاستهای فرهنگی و اجتماعی آن دوره جستوجو کرد.
در مقابل، مسئولان جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر حقوق بنیادین دختران، محرومیت از تحصیل به دلیل پوشش دینی را مغایر عدالت آموزشی و کرامت انسانی دانسته و از آمادگی برای فراهمکردن زمینه ادامه تحصیل دانشآموزان و دانشجویان آذربایجانی خبر دادهاند.

تغییر هویت تاریخی؛ از دگرگونی الفبا تا محدودیتهای دینی
محسن محمدزاده، کارشناس مسائل قفقاز، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به ریشههای تاریخی سیاستهای محدودکننده هویت دینی در جمهوری آذربایجان اظهار کرد: بررسی تحولات یک قرن اخیر در منطقه قفقاز نشان میدهد که هویت ملی، فرهنگی و دینی مردم این منطقه در دورههای مختلف تحت تأثیر سیاستهای حاکمیتی قرار گرفته و تلاشهایی برای تغییر یا تضعیف مؤلفههای تاریخی آن صورت گرفته است.
وی با اشاره به دوران روسیه تزاری و پس از آن حاکمیت اتحاد جماهیر شوروی و نظام کمونیستی افزود: در این دورهها، ساختارهای سیاسی و فرهنگی بهگونهای شکل گرفتند که بخشهایی از هویت تاریخی و اسلامی جامعه قفقاز با محدودیت مواجه شد و ارتباط مردم با میراث فرهنگی و دینی گذشته خود تحت تأثیر قرار گرفت.
محمدزاده تغییرات مکرر الفبا در جمهوری آذربایجان را یکی از نمونههای مهم این روند دانست و توضیح داد: در طول حدود یک قرن، خط مورد استفاده مردم این منطقه چندین بار تغییر کرده است؛ ابتدا الفبای عربی و قرآنی مورد استفاده قرار میگرفت، سپس خط لاتین جایگزین شد، در ادامه الفبای سیریلیک در دوره شوروی رواج یافت و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بار دیگر خط لاتین مورد استفاده قرار گرفت.
این کارشناس مسائل قفقاز ادامه داد: چنین تغییراتی تنها به دگرگونی شیوه نوشتن محدود نمیشود، بلکه پیامدهای عمیقی در ارتباط نسلهای جدید با منابع تاریخی و فرهنگی به همراه دارد. بهگونهای که امروزه بسیاری از جوانان جمهوری آذربایجان حتی قادر به خواندن نوشتههای روی سنگ قبر پدربزرگها و اجداد خود نیستند و این مسئله نشاندهنده گسست میان نسل جدید و بخشی از میراث مکتوب گذشته است.
وی با بیان اینکه تغییرات مکرر خط میتواند ارتباط نسلهای مختلف با تاریخ و فرهنگ خود را تضعیف کند، خاطرنشان کرد: این روند را باید در چارچوب سیاستهای گستردهتر هویتزدایی تاریخی و فرهنگی مورد بررسی قرار داد؛ سیاستهایی که در دورههای مختلف، بهویژه در دوران تسلط روسیه تزاری و شوروی، بر جامعه قفقاز تحمیل شدهاند.
سیاستهای ضدحجاب در امتداد تجربههای تاریخی
محمدزاده با اشاره به محدودیتهای اخیر علیه دختران محجبه در مدارس جمهوری آذربایجان تصریح کرد: آنچه امروز در زمینه حجاب مشاهده میشود، از نگاه تاریخی قابل بررسی است و نمیتوان آن را صرفاً یک تصمیم اداری یا مقررات مربوط به پوشش دانشآموزان تلقی کرد. تحولات چند سال اخیر قفقاز نشان میدهد که سیاستهایی برای کمرنگکردن پیوندهای دینی و اسلامی جامعه در حال دنبالشدن است.
وی با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در مواجهه با نمادهای دینی گفت: سیاستهای محدودکننده حجاب پیشتر در کشورهایی مانند ترکیه و همچنین در دوران پهلوی در ایران تجربه شده است. بررسی تاریخی این اقدامات نشان میدهد که تلاش برای حذف یا محدودسازی باورهای دینی از طریق تصمیمهای حکومتی، در نهایت نتوانسته است هویت مذهبی جوامع مسلمان را از میان ببرد.
این کارشناس مسائل قفقاز افزود: در بسیاری از موارد، چنین سیاستهایی نهتنها نتیجه مورد انتظار حاکمیت را به دنبال نداشته، بلکه موجب افزایش مقاومت اجتماعی و تقویت حساسیت مردم نسبت به ارزشهای دینی خود شده است.
محمدزاده انتخاب مقطع کنونی برای اعمال محدودیتهای جدید در جمهوری آذربایجان را نیز قابل تأمل دانست و عنوان کرد: تحولات سیاسی و منطقهای قفقاز و تلاش برای تضعیف پیوندهای عمیق اسلامی در جامعه این منطقه را باید در کنار یکدیگر بررسی کرد؛ چراکه سیاستهای فرهنگی و دینی در بسیاری از مواقع با اهداف و محاسبات سیاسی گستردهتر ارتباط دارند.
وی با تأکید بر اینکه جامعه جمهوری آذربایجان دارای تمدن، پیشینه فرهنگی و هویت اسلامی عمیقی است، اظهار کرد: اکثریت جامعه این کشور مسلمان هستند و بخش قابل توجهی از مردم نیز به باورهای شیعی پایبندند؛ بنابراین، تصور اینکه بتوان با بخشنامههای دولتی یا محدودیتهای اداری، هویت دینی جامعه را از میان برد، یک محاسبه اشتباه است.

حجاب؛ نماد اسلامیت و هویت فرهنگی جامعه جمهوری آذربایجان
امیررضا عباسزاده، کارشناس مسائل فرهنگی قفقاز، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به مبانی حقوقی آزادیهای دینی در جمهوری آذربایجان اظهار کرد: قانون اساسی این کشور بر حق شهروندان برای انتخاب و ابراز دین و برخورداری از آزادیهای مذهبی تأکید دارد و بر اساس این اصول، افراد باید بتوانند باورهای دینی خود را آزادانه دنبال کنند.
وی افزود: با وجود تصریح قانون اساسی به آزادی دین و اعتقاد، برخی اقدامات اجرایی و بخشنامههای دولتی در سالهای اخیر، بهویژه در زمینه حجاب، با این مبانی حقوقی در تعارض قرار گرفتهاند و محدودیتهایی را برای دختران دانشآموز و دانشجو ایجاد کردهاند.
عباسزاده با یادآوری تجربه سال ۲۰۱۱ در جمهوری آذربایجان خاطرنشان کرد: در آن مقطع نیز دولت محدودیتهایی در زمینه حجاب دانشآموزان اعمال کرد که با واکنش گسترده مردم و مقاومت اجتماعی مواجه شد. اعتراضات شکلگرفته در آن دوره در نهایت موجب عقبنشینی دولت از سیاستهای محدودکننده شد و نشان داد که برخورد با باورهای دینی جامعه از طریق اقدامات دستوری با دشواریهای جدی مواجه است.
این کارشناس مسائل فرهنگی قفقاز حجاب را یکی از نمادهای مهم اسلامیت در جامعه جمهوری آذربایجان دانست و گفت: حجاب در این کشور تنها یک موضوع مرتبط با پوشش ظاهری نیست، بلکه بخشی از هویت دینی و فرهنگی مردم به شمار میرود و با پیوندهای تاریخی و مذهبی جامعه، از جمله ارتباطات فرهنگی و دینی با ایران، ارتباط دارد.
وی با اشاره به اینکه محدودیتهای حجاب در جامعه جمهوری آذربایجان با حساسیتهای اعتقادی گستردهای همراه است، افزود: هرگونه تلاش برای محدودسازی این نماد دینی، واکنشهایی فراتر از محیط مدارس ایجاد میکند و میتواند به افزایش فاصله میان سیاستهای رسمی و باورهای اجتماعی منجر شود.
موفقیت علمی دختران محجبه؛ حجاب مانعی برای پیشرفت نیست
عباسزاده با اشاره به عملکرد تحصیلی دختران محجبه در جمهوری آذربایجان اظهار کرد: آمارها و مستندات موجود نشان میدهد که دختران محجبه در مدارس، آزمونهای علمی و رقابتهای تحصیلی موفقیتهای قابل توجهی کسب کردهاند و بسیاری از آنان در شمار دانشآموزان و دانشجویان ممتاز قرار دارند.
وی ادامه داد: برخی از این دختران نیز توانستهاند در دانشگاههای معتبر بینالمللی، از جمله دانشگاه آکسفورد، پذیرفته شوند و مسیر علمی خود را با موفقیت ادامه دهند. این نمونهها نشان میدهد که رعایت حجاب هیچ تعارضی با پیشرفت علمی، تحصیلات عالی و دستیابی به جایگاههای علمی برجسته ندارد.
این کارشناس مسائل فرهنگی قفقاز تأکید کرد: نمیتوان پوشش دینی را مانعی برای رشد علمی دختران معرفی کرد؛ چراکه تجربه و عملکرد دانشآموزان و دانشجویان محجبه نشان داده است که باورهای مذهبی و موفقیت تحصیلی میتوانند در کنار یکدیگر قرار گیرند.

اعتراض خانوادهها، ورزشکاران و چهرههای اجتماعی به محدودیتها
عباسزاده با اشاره به واکنشهای اجتماعی نسبت به سیاستهای جدید دولت جمهوری آذربایجان بیان کرد: اعتراض به محدودیتهای حجاب تنها به خانوادههای دانشآموزان محدود نمانده و طیفهای مختلف اجتماعی، از جمله ورزشکاران سرشناس تیم ملی، هنرمندان و چهرههای فعال در فضای مجازی، به این سیاستها واکنش نشان دادهاند.
وی افزود: شماری از این چهرهها با دفاع از حق آزادی پوشش، مخالفت خود را با محدودیتهای اعمالشده علیه دختران محجبه اعلام کردهاند و این مسئله نشان میدهد که موضوع حجاب در جمهوری آذربایجان از جایگاه اجتماعی گستردهای برخوردار است.
این کارشناس مسائل فرهنگی قفقاز با اشاره به گزارشهای منتشرشده درباره ممانعت از ورود دانشآموزان دختر محجبه به مدارس در برخی شهرها، از جمله سومگایت، اظهار کرد: در مواردی مسئولان مدارس به استناد بخشنامههای دولتی از حضور دختران محجبه در محیط آموزشی جلوگیری کردهاند و این وضعیت خانوادهها را با نگرانی جدی درباره ادامه تحصیل فرزندانشان مواجه کرده است.
عباسزاده با بیان اینکه خانوادهها در اعتراض به این محدودیتها بر حق آموزش فرزندان خود تأکید دارند، عنوان کرد: مطالبه اصلی خانوادهها این است که دخترانشان نباید به دلیل رعایت حجاب از حضور در کلاسهای درس و ادامه تحصیل محروم شوند.
وی همچنین با انتقاد از واکنش نهادهای بینالمللی و برخی سازمانهای مدعی دفاع از حقوق بشر نسبت به این محدودیتها گفت: سکوت برخی نهادهای حقوق بشری غربی در برابر محدودیت آزادیهای دینی مسلمانان در جمهوری آذربایجان، پرسشهایی درباره رویکردهای دوگانه در مواجهه با حقوق بشر ایجاد کرده است.
محدودیت حجاب و افزایش شکاف میان حاکمیت و جامعه
عباسزاده با اشاره به پیامدهای اجتماعی سیاستهای محدودکننده حجاب تصریح کرد: تلاش برای معرفی اجباری جامعه جمهوری آذربایجان بهعنوان جامعهای کاملاً سکولار، در حالی صورت میگیرد که بخش قابل توجهی از بدنه اجتماعی این کشور دارای باورهای سنتی و اسلامی است.
وی افزود: فاصله میان سیاستهای رسمی دولت و ارزشها و اعتقادات بخشهایی از جامعه، زمینهساز شکاف اجتماعی و افزایش تنش میان حاکمیت و مردم شده است.
این کارشناس مسائل فرهنگی قفقاز با تأکید بر اینکه هویت اسلامی جامعه جمهوری آذربایجان از ریشههای تاریخی و فرهنگی برخوردار است، خاطرنشان کرد: نمیتوان با اقدامات دستوری و محدودیتهای آموزشی، این هویت را از جامعه جدا کرد؛ بلکه چنین سیاستهایی ممکن است به تقویت مقاومت مدنی و افزایش حساسیت مردم نسبت به ارزشهای دینی منجر شود.
وی با اشاره به تجربههای تاریخی منطقه اظهار کرد: برخورد با نمادهای دینی و محدودسازی باورهای مذهبی، در موارد مختلف با واکنش اجتماعی مواجه شده و نتوانسته است اهداف مورد نظر سیاستگذاران را محقق کند.

محرومیت دختران از تحصیل به دلیل حجاب نقض حقوق بنیادین است
زهرا خدادادی، رئیس فراکسیون زنان و خانواده مجلس شورای اسلامی، در گفتگو با خبرنگار مهر، با انتقاد از محدودیتهای اعمالشده علیه دانشآموزان و دانشجویان دختر در جمهوری آذربایجان به دلیل رعایت حجاب، حق آموزش را از حقوق اساسی هر انسان عنوان کرد و گفت: هیچ دختری نباید به دلیل باورها، اعتقادات یا نوع پوشش خود از ادامه تحصیل و حضور در مراکز آموزشی محروم شود.
وی آموزش را یکی از مهمترین بسترهای رشد فردی و اجتماعی زنان و دختران دانست و اظهار کرد: محدودکردن دسترسی دختران به مدارس و دانشگاهها، علاوه بر تأثیر منفی بر آینده تحصیلی و شغلی آنان، جامعه را نیز از بخشی از ظرفیت علمی و توانمندیهای انسانی محروم میکند.
خدادادی با تأکید بر اینکه تحصیل و علمآموزی نباید به ابزاری برای اعمال محدودیتهای اعتقادی و فرهنگی تبدیل شود، افزود: فراکسیون زنان و خانواده مجلس از حق تحصیل آزادانه و بدون تبعیض دختران حمایت میکند و این نوع محدودیتها را مغایر عدالت آموزشی و کرامت انسانی میداند.
نماینده مردم ملکان در مجلس شورای اسلامی از مسئولان جمهوری آذربایجان خواست زمینه بازگشت دانشآموزان و دانشجویان دختر محرومشده به محیطهای آموزشی را فراهم کنند تا این افراد بتوانند بدون تبعیض به تحصیل خود ادامه دهند.
آمادگی ایران برای پذیرش دانشآموزان و دانشجویان آذربایجانی
خدادادی با اشاره به اعلام آمادگی رئیسجمهور و وزیر علوم، تحقیقات و فناوری برای پذیرش دانشآموزان و دانشجویان جمهوری آذربایجان در مراکز آموزشی و دانشگاهی ایران، این رویکرد را فرصتی برای حمایت از ادامه تحصیل این افراد دانست.
وی با بیان اینکه ایران از ظرفیتهای علمی، دانشگاهی و آموزشی گستردهای برخوردار است، عنوان کرد: جمهوری اسلامی ایران میتواند در فراهمکردن امکان ادامه تحصیل دخترانی که به دلیل رعایت حجاب از حضور در مدارس و دانشگاههای خود محروم شدهاند، نقش مؤثری داشته باشد.
رئیس فراکسیون زنان و خانواده مجلس همچنین از آمادگی این فراکسیون برای پیگیری موضوع در چارچوب ظرفیتها و سازوکارهای قانونی خبر داد و گفت: تلاش میکنیم با همکاری دستگاههای مسئول، زمینه استفاده این دختران از فرصتهای آموزشی در محیطی امن و متناسب با ارزشها و باورهایشان فراهم شود.
وی با تأکید بر اینکه علم و دانش محدود به مرزهای جغرافیایی نیست، خاطرنشان کرد: فرصت آموزش و تحصیل باید در اختیار همه دختران قرار گیرد و حمایت از این حق، در واقع حمایت از آینده، پیشرفت و کرامت انسانی است.
خدادادی در پایان بر آمادگی ایران برای همراهی با دانشآموزان و دانشجویان کشور همسایه در مسیر ادامه تحصیل تأکید کرد.

حق آموزش و آزادی دینی؛ دو مطالبه در برابر سیاستهای محدودکننده
مجموع دیدگاههای کارشناسان مسائل قفقاز و رئیس فراکسیون زنان و خانواده مجلس درباره محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، نشان میدهد که این موضوع فراتر از اختلاف بر سر مقررات پوشش دانشآموزان، به مسئلهای مرتبط با حقوق آموزشی، آزادیهای دینی و هویت فرهنگی جامعه تبدیل شده است.
از نگاه کارشناسان، سیاستهای محدودکننده حجاب را باید در چارچوب تحولات تاریخی و فرهنگی قفقاز بررسی کرد؛ منطقهای که در طول یک قرن گذشته با تغییرات گسترده در ساختارهای سیاسی، فرهنگی و هویتی مواجه بوده است. آنان معتقدند هویت اسلامی جامعه جمهوری آذربایجان از ریشههای تاریخی و اجتماعی عمیقی برخوردار است و تلاش برای محدودسازی آن از طریق تصمیمهای اداری و حکومتی، نمیتواند به حذف این باورها منجر شود.
در عین حال، محرومیت دختران از تحصیل به دلیل رعایت حجاب، موضوعی است که پیامدهای مستقیم بر آینده علمی، اجتماعی و شغلی آنان دارد. اعتراض خانوادهها و واکنش طیفهای مختلف اجتماعی نیز نشان میدهد که این محدودیتها با مطالبات گستردهای درباره حق آموزش و آزادیهای دینی مواجه شده است.
در این میان، اعلام آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای پذیرش دانشآموزان و دانشجویان آذربایجانی محروم از تحصیل، ظرفیت تازهای برای حمایت از استمرار آموزش آنان ایجاد کرده است؛ موضوعی که در کنار ضرورت بازگشت دختران به مدارس و دانشگاههای خود، بر اهمیت همکاریهای آموزشی و حمایت از حقوق بنیادین شهروندان تأکید دارد.
در نهایت، استمرار سیاستهای محدودکننده حجاب میتواند شکاف میان حاکمیت و بخشهای مذهبی جامعه جمهوری آذربایجان را عمیقتر کند؛ مسئلهای که ضرورت احترام به آزادیهای دینی، تضمین حق آموزش بدون تبعیض و بازنگری در رویکردهای محدودکننده را بیش از پیش برجسته میسازد.