پیام آذری - فرارو /متن پیش رو در فرارو منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
با توقف حملات متقابل ایران و آمریکا، امیدها به کاهش تنش افزایش یافته، اما تنگه هرمز همچنان به دلیل اختلاف دو طرف بر سر مدیریت تردد کشتیها بسته مانده است. همزمان، افزایش هزینههای اقتصادی جنگ، رشد قیمت نفت، فشارهای داخلی و بینالمللی و گزارشهایی درباره کاهش ذخایر موشکهای رهگیر آمریکا، زمینه را برای بازگشت به دیپلماسی فراهم کرده است.
یشراج شارما-الجزیره| روز جمعه (۲ مرداد ۱۴۰۵)، ایالات متحده پس از نزدیک به دو هفته حملات هوایی مستمر به اهدافی در ایران، از جمله عملیاتهای نظامی در محدوده تنگه هرمز، حملات خود را متوقف کرد.
این توقف پس از آن صورت گرفت که آتشبس موقت با میانجیگری اسلامآباد دچار فروپاشی شده بود.
از آن زمان تاکنون، واشنگتن عملیات نظامی تازهای علیه ایران انجام نداده است. در تقابل با این وضعیت، حملات تلافیجویانه تهران به پایگاهها و زیرساختهای نظامی آمریکا در کشورهای منطقه نیز متوقف شده است.
هرچند دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گزارشهای منتشرشده درباره محدودیت توان دفاعی و لجستیکی ایالات متحده را تکذیب کرده است، اما برخی رسانههای معتبر آمریکایی افشا کردهاند که واشنگتن احتمالاً با افت شدید ذخایر موشکهای رهگیر در سامانههای پدافند هوایی خود مواجه است.
در همین راستا، با افزایش تصاعدی هزینههای اقتصادی، سیاسی و امنیتی این درگیری برای هر دو طرف، فشارهای بینالمللی برای احیای مسیر دیپلماسی و یافتن راهحلهای سیاسی به شدت رو به افزایش است.
تنگه هرمز؛ کانون اختلاف بر سر مدیریت تردد دریایی
با وجود کاهش ناگهانی تبادل آتش و توقف حملات نظامی، آبراه راهبردی تنگه هرمز همچنان به روی ناوگان تجاری بسته مانده است.
رسانههای دولتی ایران گزارش دادند که بامداد دوشنبه (۵ مرداد ۱۴۰۵)، شش فروند کشتی تجاری با خاموش کردن سامانههای ناوبری و موقعیتیاب خود، تلاش کردند از مسیری که تهران آن را «غیرقانونی و ناامن» در بخش جنوبی تنگه هرمز توصیف کرده، عبور کنند.
طبق این گزارشها، یکی از این کشتیها دچار حادثهای با ماهیتی نامشخص گردید. سایر شناورها نیز با دخالت سریع نیروی دریایی و تحت آنچه «مدیریت قاطع ایران» خوانده شده، به آبهای خلیج فارس بازگردانده شدند.
این رسانهها به نقل از یک مقام مطلع ایرانی تأکید کردند که فرماندهی ارتش ایالات متحده (سنتکام) با ترغیب این کشتیها به استفاده از مسیرهای غیرمجاز، عامل اصلی «تحریک» و شکلگیری این رویداد تنشزا بوده است.
در جبهه مقابل، روند حملات تلافیجویانه ایران علیه پایگاهها و تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین، کویت و اردن متوقف شده است.
محمد اکرمینیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در تبیین این شرایط اعلام کرد: «راهبرد اصولی تهران اساساً بر اقدام تلافیجویانه و دفاع مشروع استوار است؛ بنابراین با توقف حملات آمریکا، عملیات متقابل ایران نیز متوقف شده است.»
در پی توقف تبادل آتش موشکی میان تهران و واشنگتن، بازارهای جهانی انرژی واکنش نشان دادند و قیمت جهانی نفت خام حدود چهار درصد افت کرد.
از نگاه بسیاری از ناظران و تحلیلگران بینالمللی، این افت قیمت میتواند سیگنالی از افزایش امیدواریها به کاهش سطح تنش و حرکت طرفین به سوی میز مذاکره باشد.
با این حال، ارتش آمریکا روز شنبه (۳ مرداد ۱۴۰۵) با انتشار بیانیهای مدعی شد که محاصره دریایی بنادر ایران، از جمله بنادر مجاور تنگه هرمز، «همچنان بهطور کامل و با قدرت برقرار است». پنتاگون تاکنون درباره علل اصلی توقف عملیات نظامی واشنگتن پس از ۱۳ شبانهروز درگیری، هیچ توضیح رسمی و شفافی ارائه نکرده است.
تنگه هرمز همچنان حساسترین و مهمترین کانون تنش در این بحران منطقهای محسوب میشود.
این آبراه حیاتی دو هفته پیش، زمانی که ایران در واکنش به تجاوزات نظامی آمریکا و اسرائیل عبور و مرور ناوگان بینالمللی را محدود کرد، به میدان اصلی رویارویی مبدل شد و نقش تعیینکنندهای در ازسرگیری حملات ایفا کرد.
در حال حاضر، دستگاه دیپلماسی ایران در حال بررسی و تبادل نظر پیرامون پیشنهادهایی با سلطنت عمان است؛ کشوری که به دلیل قرارگیری بخشی از آبهای سرزمینیاش در محدوده تنگه هرمز، نقش کلیدی در امنیت این آبراه دارد.
هدف از این رایزنیها، دستیابی به یک سازوکار پایدار برای بازگشایی تنگه بر اساس مدل «مدیریت مشترک» عنوان شده است. با این وجود، چشمانداز موافقت دولت ترامپ و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس با چنین طرحی هنوز در هالهای از ابهام قرار دارد.
بر اساس تفاهمنامهای که پیشتر در ۱۷ ژوئن (۲۷ خرداد ۱۴۰۵) میان ایالات متحده و ایران به امضا رسیده بود، مقرر شد تنگه هرمز دستکم به مدت ۶۰ روز همزمان با تداوم مذاکرات صلح، برای تردد ایمن کشتیهای تجاری باز بماند.
اما بروز اختلافات عمیق بر سر نحوه مدیریت تردد دریایی—از جمله اینکه کنترل نهایی کریدورهای کشتیرانی در اختیار چه کشوری باشد و کشتیها ملزم به عبور از کدام مسیرها باشند—این توافق را با چالش جدی مواجه کرد.
امواج این تنشها اکنون به سایر آبراههای استراتژیک خاورمیانه نیز کشیده شده است.
مؤسسه تحلیلی کپلر در تازهترین دادههای خود تأیید کرده است که حجم تردد کشتیها از تنگه بابالمندب در ورودی جنوبی دریای سرخ به شدت افت کرده است. این کاهش تردد، پیامد مستقیم عملیات نیروهای انصارالله یمن علیه کشتیهای عبوری در دریای سرخ و همچنین اعلام محاصره دریایی علیه بزرگترین عضو شورای همکاری خلیج فارس است.
در رویدادی دیگر که بر پیچیدگیهای ژئوپلیتیک افزود، حمله نیروهای اوکراینی به یک کشتی ایرانی در آبهای دریای خزر به تشدید تنشهای منطقهای و بینالمللی دامن زد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، در این حمله دستکم یک ملوان ایرانی جان خود را از دست داد. به دنبال این حادثه، تهران بلافاصله دیپلماتهای اوکراینی را احضار و دولت کییف را به ارتکاب اقدامی «خصمانه و جنایتکارانه» متهم کرد.
چرا آمریکا اکنون ماشین جنگی خود را متوقف کرده است؟
نادر حبیبی، اقتصاددان ایرانی-آمریکایی، در گفتوگو با شبکه الجزیره با اشاره به تبعات جهانی این بحران اظهار داشت: «ازسرگیری درگیریهای نظامی میان ایالات متحده و ایران طی دو هفته اخیر، فشار سنگینی به اقتصاد جهانی وارد کرده است.»
او خاطرنشان کرد که قیمت جهانی نفت خام در این بازه زمانی کوتاه بیش از ۲۰ درصد جهش داشته و از مرز روانی ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده است. وی این شوک نفتی را یکی از محرکهای اصلی تصمیم واشنگتن برای توقف حملات میداند.
حبیبی در ادامه تحلیل خود افزود: «دولت دونالد ترامپ در حال حاضر در یک منگنه دوجانبه گرفتار شده است؛ از یک سو با فشارهای فزاینده در داخل آمریکا روبهروست و از سوی دیگر، مطالبات شرکای بینالمللی برای یافتن یک راهحل دیپلماتیک جهت پایان دادن به بحران، واشنگتن را تحت فشار گذاشته است.»
این کارشناس تأکید کرد که کارزار نظامی اخیر آمریکا در رسیدن به هدف اصلی خود، یعنی وادار کردن تهران به تغییر سیاستها یا پذیرش خواستههای واشنگتن، کاملاً ناکام مانده است.
به گفته این اقتصاددان، عامل بازدارنده دیگر، هزینههای کمرشکن و خسارات ناشی از ضربات تلافیجویانه ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس بود.
او هشدار داد که استمرار این درگیریها میتوانست خسارتهای اقتصادی گستردهای به متحدان منطقهای آمریکا وارد کرده و در نتیجه، روابط واشنگتن با این کشورها را دستخوش چالشهای جدی کند.
هزینههای فرسایشی این جنگ در ابعاد اقتصادی، نظامی و سیاسی به سطحی رسیده که تداوم آن دشوار است؛ آن هم در شرایطی که هیچیک تاکنون نتوانستهاند طرف مقابل را به پذیرش خواستههای خود یا تسلیم وادار کنند.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، در مصاحبه با الجزیره بر این واقعیت تأکید کرد که: «دو هفته درگیری مستقیم نظامی به وضوح برای هر دو طرف آشکار کرد که تصاعد بحران تنها به افزایش هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی میانجامد، بدون آنکه راهحلی برای مناقشه ایجاد کند.»
او ابراز امیدواری کرد که ایران و عمان بتوانند بر سر سازوکاری عملیاتی برای بازگشایی تنگه هرمز به توافق برسند؛ سازوکاری که علاوه بر تهران و مسقط، برای سایر طرفهای ذینفع نیز قابلقبول باشد و بتواند زمینه کاهش التهاب در این آبراه راهبردی را فراهم کند.
واعظ همچنین معتقد است که تنها راه کاهش شکاف و برونرفت از این بنبست میان تهران و واشنگتن، بازگشت به تفاهمنامه و رفع ابهامها و اختلافهای باقیمانده در مفاد آن است.
آیا زرادخانههای پدافندی آمریکا ته کشیدهاند؟
در همین حال، گزارشهای مستند برخی رسانههای آمریکایی حاکی از آن است که ایالات متحده با بحران کاهش ذخایر موشکهای رهگیر سامانه پاتریوت و سایر مهمات پدافند هوایی مستقر در خاورمیانه روبهرو شده است.
پایگاه خبری آکسیوس به نقل از منابع آگاه فاش کرد که ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح آمریکا، صراحتاً به پیت هگست، وزیر دفاع، و همچنین دونالد ترامپ هشدار داده است که افت ذخایر موشکهای رهگیر میتواند توانایی واشنگتن برای دفاع از نیروهای خود و متحدانش در منطقه را با محدودیتهای جدی مواجه کند.
همزمان، دولت آمریکا هفته گذشته اعلام کرد که در جریان رویارویی نظامی با ایران، دستکم ۱۸ نظامی آمریکایی کشته و ۴۸۲ نفر زخمی شدهاند.
با این وجود، وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) در بازنگری آمار رسمی خود، تلاش کرد شمار کشتهشدگان را به ۱۴ نفر کاهش دهد.
در مقابل، دونالد ترامپ گزارشهای منتشرشده درباره کاهش ذخایر مهمات را به شدت رد کرد.
او در گفتوگو با روزنامه والاستریت ژورنال ادعا کرد: «ایالات متحده در مقایسه با هر کشور دیگری در جهان مهمات بسیار بیشتری در اختیار دارد؛ بسیار بیشتر از آنچه به آن نیاز دارد» و گزارشهای مربوط به کمبود تسلیحات را کاملاً نادرست دانست.
پس از آنکه ایالات متحده روز جمعه (۲ مرداد ۱۴۰۵) حملات خود به ایران را متوقف کرد، دونالد ترامپ در جمع خبرنگاران اعلام نمود که واشنگتن همچنان گزینههای مختلفی را پیش روی خود میبیند.
او اظهار داشت: «یک گزینه نظامی وجود دارد که همان مسیر فعلی را ادامه دهیم؛ حتی میتوانیم حملات را شدیدتر کنیم، بهطوری که هرچه دارند از بین برود. اما یک راهبرد هوشمندانهتر هم وجود دارد: رسیدن به توافق، و آنها به شدت میخواهند توافق کنند.»
با وجود این اظهارات، شماری از تحلیلگران و کارشناسان استراتژیک معتقدند که توقف حملات آمریکا صرفاً ناشی از ملاحظات دیپلماتیک نبوده است.
از نگاه آنان، گزارشهای درز کرده درباره کاهش ذخایر موشکهای رهگیر و برخی مهمات پدافند هوایی، در کنار هزینههای نجومی و فزاینده جنگ، میتواند یکی از عوامل مؤثر و کلیدی در تصمیم واشنگتن برای متوقف کردن عملیات نظامی علیه ایران در مقطع کنونی بوده باشد.